فصل بهار در اقلیم کشور عزیزمان نویدبخش رویش و شکوفایی است. اما از منظری دیگر و مرتبط با امور تعلیموتربیت، یکی از ویژگیهای فصل بهار در ایران اسلامی، همزمانی آن با گرامیداشت مقام معلم در دوازدهم اردیبهشتماه، سالروز شهادت استاد فرهیخته و ممتاز تعلیموتربیت اصیل و ناب، شهید مرتضی مطهری است. این ایام فرصتی است تا درباره جایگاه مربی و معلم سخن بهمیان آید. هرچند در نگرشی دقیق، توجه به نقش معلمی بهمثابه رکن اساسی و ستون خیمه تعلیموتربیت، به زمان خاصی محدود نیست، اما از اواخر سال ۱۴۰۴ تا بهار ۱۴۰۵، شاهد رخدادهایی مهم و تاریخی بودهایم که خود را موظف به نگارش مطالبی دراینباره میدانم.
بخش مهم و نقطه عطف این واقعه تاریخی، شهادت شخصیتی الگو و رهبر فرزانه انقلاب اسلامی، حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای (رضوانالله تعالی) است. ایشان معلم تراز و استادی کامل برای تمام شئون زندگی، بهویژه در عرصه تعلیموتربیت هستند. هرچند فقدان این گوهر ناب سخت و جانکاه است، اما رویش بذرهایی که ایشان در طول سالیان زعامتشان غرس نمودهاند، نوید خش فصلی جدید و بهارگونه در حیات فردی و اجتماعی ملت رشید ایران و همه آزادگان جهان است. کنشگری آگاهانه مردم در عرصههای گوناگون، و به تعبیر آن رهبر شهید، «بعثت ملت» در این ایام، از بهار و فصلی نو با نشانههایی از سرزندگی، عزت نفس، امید به لطف خدای مهربان و مقاومت در برابر دشمنان خبر میدهد. این شکوفایی شکوه ملت در فصل رستاخیزی و یکدلی مردم، همچون شکوفههای بهاری است و نشانه به ثمر رسیدن دسترنج باغبانان.
از این رو بهار 1405، علاوه بر همزمانی با گرامیداشت مقام معلم و اهتمام به نقش بیبدیل آن در تعلیموتربیت، بهویژه در سنین اوان کودکی، نویدبخش نهضت بیداری و برانگیختگی ملت ایران و بلکه منطقه و جهان در مقابل سلطهگری استعمارگران است. امروز بر همگان محرز است که دولت مستکبر آمریکا و رژیم اشغالگر صهیونیسم، نماد جنایت و کشتار انسانها، چپاول منابع کشورها، و حتی کودککشی هستند. از شهادت کودکان مظلوم غزه گرفته تا شهادت شهدای مظلوم مدرسه شجره طیبه میناب، همگی گواه این مطلباند.
با توجه به اتفاقات مزبور و شرایط اجتنابناپذیر مرتبط با آن، لازم است ما مربیان، والدین، کارشناسان و دستاندرکاران تعلیموتربیت، برای مدیریت و راهبری اثربخش در خصوص پیامدهای این وقایع، بهویژه در تعامل با کودکان، نقشآفرین باشیم. به همین منظور در این شماره از فصلنامه، در بخش پروندههای ویژه، با عنوان «جورچین تربیت»، به بررسی مسئلههای ناشی از جنگ در زمینه تربیت جسمی و روانی کودکان در عرصههای فردی و اجتماعی ایشان، و همچنین راهکارهای مفید برای مقابل با پیامدهای ناگوار این وقایع پرداخته شده است.
مسئلهها و مفهومهایی که در جورچین تربیت کودکان به آنها پرداخته شده است عبارتاند از بررسی و تحلیل:
• نقش بنیادی امنیت در امر تعلیموتربیت، بهویژه در اوان کودکی؛
• نقش عنصر امید و ایمان در والدین و مربیان، و تأثیر آن بر کودکان؛
• حضور فعال و اثربخش در خیابان بهمثابه محیطهای متنوع تربیت و یادگیری؛
• راههای شناسایی ریشههای اضطراب و سوگ کودک و کاهش عوارض آن از طریق مصاحبه با صاحبنظران، اندیشمندان و هنرمندان حوزه کودک؛
• ارائه فعالیتهای هنری برای بچهها در خیابان؛
• آگاهیبخشی به والدین و مربیان با مطالبی زیر عنوان «ایرانشناخت».
در بخشی دیگر از این فصلنامه به معرفی کتاب «تربیت کودک در اندیشه حـضرت آیتالله العظمـی خامـنهای» پرداخته شده است. این کتاب مجموعهای از سخنان، رهنمودها، یادداشتها و مطالب ارزشمند و ناب ایشان در زمینه تعلیموتربیت کودک است. در این کتاب ارزشمند، با اندیشه و رویکرد آن امام شهید درباره امر خطیر تربیت کودک، بهعنوان نسل آیندهساز جامعه، مطلع میشویم. پیام ایشان بهمناسبت «روز جهانی کودک» در سال 1367، ضرورت توجه به تربیت کودک با آگاهی از نگرش مادیگرایی در مقابل نگرش توحیدی، بسیار درخور توجه است. مطالب زیر برگرفته از این پیام است.
«دنیای مادیگرا بهحق در ضعف نفوذ معنویت در امور تربیتی بهسر میبرد؛ حال آنکه باید به همین عامل معنوی در امور تربیتی توجه خاص معطوف گردد. مهمترین وظیفه در تربیت اطفال، انتقال مفاهیم ارزشهاست. این مطلب که بشر با زندگی خود چگونه رفتار داشته باشد و آن را به چه نحو سازماندهی کند، البته نیازمند تجهیز به دانش و فن است. لیکن مجهزشدن به دانش و فن، در مقابل آراستهشدن به ارزشهای اخلاقی و معنوی، در درجه دوم اهمیت قرار میگیرد. اختیار و قدرت انسان از دانش و فن باید در دست کسانی قرار گیرد که راه صحیح بهرهبرداری از آن را برای تحقق هدفهای الهی و معنوی انقلاب بدانند. تربیت فقط وقتی مفید و مؤثر است که به ما یاری دهد از حکمت و خردمندی بیشتری برخوردار شویم.»
نگرش و دغدغههای درسآموز رهبر شهید ایجاب میکند، همواره ایشان را همچون معلمی دلسوز و امیدآفرین در امر خطیر تعلیموتربیت بدانیم، و برای پیادهسازی اندیشههای اصیل مبتنی بر علم و معرفت ناب اسلامی، قرآنی و علمی معظمله، تلاش مؤثر نماییم. باور به این تلاش و جهاد در عرصه کودک و بهویژه سنین اوان کودکی، اهمیت مضاعف دارد.
از دیگر درسآموزههای رهبر شهید و آموزگار امت، تأکید ایشان بر نقش خطیر و آیندهساز معلم و مربی در تعلیموتربیت است، و حاکمیت را موظف به اهتمام و پشتیبانی از این امر میدانند؛ بهطوریکه در ابلاغ سیاستهای کلی مربوط به تحول در نظام آموزشوپرورش کشور در سال 1392، به ارتقای جایگاه آموزشوپرورش، بهمثابه مهمترین نهاد تربیت نیروی انسانی و مولد سرمایه اجتماعی، و عهدهدار اجرای سیاستهای مصوب، و هدایت و نظارت بر آن (از مهد کودک و پیشدبستانی تا دانشگاه)، بهعنوان امر حاکمیتی با توسعه همکاری همه دستگاهها تصریح کردهاند.
حسن ختام این یادداشت بخشی از پیام ایشان خطاب به همایش سراسری علمی - آموزشی کودکان زیر ششسال در سال 1366 است که تقدیم نگاه و اندیشه شما خوبان همراه میشود:
«کودکان جهان همچون جوانههای امیدبخشی هستند که دستمایه حیاتشان، بذر پاکیزه فطرت است و بستر رشدشان، زمین مستعد خانواده و سپس جامعه. اما این جوانههای لطیف و حساس تنها به یاری مراقبتهای دلسوزانه تربیت و در پرتو خورشید حیاتبخش حقیقت شکوفا میشوند و بهبار مینشینند.»