اگر روزی برای دریافت کارت
ملی به اداره ثبت احوال مراجعه کنید. پرسشنامهای به شما خواهند داد که
در آن باید به چندین سؤال زیر پاسخ دهید:
نام و نام خانوادگی، نام پدر و نام مادر، محل تولد، تاریخ تولد، ملیت، دین و
مذهب، سطح تحصیلات، رشته تحصیلی، وضعیت تأهل، نام همسر، نام فرزندان، شغل و
... .
این سؤالات برای شناخت ما و در واقع شناسه هویت ماست.
ویژگیهای ممتاز انسان، قوه عقلانیت و زیست اجتماعی او هستند. این دو ویژگی
همان است که باعث شکل دهی هویت در یکایک افراد بشر میشود و کیستی و چیستی
هر فرد را بروز میدهد. در واقع ما بدون هویتهایمان معنا نداریم. هویت
یعنی همان نگرشها، ویژگیها، روحیات و تفکرات ما که شخصیتمان را شکل
میدهد و «مرا» را از «دیگری» متمایز میسازد. البته بخشی از هویت وجودی
است و بخشی توسط محیط ساخته میشود و توسعه مییابد.
مثلاً آموزش، تربیت خانوادگی، روابط و تعاملات اجتماعی افراد در گروههای
اجتماعی، مثل گروه دوستان و فرهنگ حاکم بر جامعه، ابعاد هویت ما را توسعه
میبخشند، اما بهطور اخص این پنج دسته عوامل در توسعه و شکل دهی هویت هر
یک از ما مؤثرند:
1. عوامل تربیتی و خانوادگی؛
2. عوامل جغرافیایی و اقلیمی؛
3. عوامل سیاسی و تاریخی؛
4. عوامل اقتصادی و معیشتی؛
5. عوامل فرهنگی(زبان و ادبیات، هنر، دین و اعتقادات مذهبی، سنن و رسوم و ....).
علاوه براین، باید گفت که هویت ابعاد متعددی مانند هویت فردی، هویت جمعی،
هویت جنسیتی، هویت شغلی، هویت مذهبی، هویت ملی و هویت سیاسی دارد.
برای روشن شدن موضوع، بعضی از این ابعاد هویت را تعریف میکنیم.
1. هویت فردی: کودک از ابتدای تولد کمکم خود را میشناسد و به جایی میرسد
که کشف میکند انسان است، نامش چیست، پدر و مادرش کیستند، با دیگران چه
نسبتی دارد، چه غذاهایی را دوست دارد، اجزای بدنش چیست و هر یک چه کارکردی
دارند و... اینها نشان از هویت فردی است.
2. هویت اجتماعی: با رشد بیشتر، هر فرد در تعاملات اجتماعی نقش خود را در
هر یک از گروهها و جایگاهها و موقعیتها پیدا میکند و کمکم یاد میگیرد
که چگونه باید در آن گروهها و موقعیتها ایفای نقش نماید.
3. هویت جنسیتی: در همان کودکی، فرد خود را میشناسد که دختر است یا پسر؟ و
متناسب با این شخصیت با کمک دیگران در موقعیتهای مختلف، متناسب با شرایط
فرهنگی و محیطی، ایفای نقش میکند.
4. هویت مذهبی: فلسفه وجودی و زندگی، جهانبینی و ایدئولوژی برای زندگی
بهتر شناخت و معرفتی است که افراد کسب میکنند. این شناخت و معرفت دیگر
جنبههای هویت را نیز منسجم میکند و این همان هویت مذهبی است.
5. هویت شغلی: داشتن تصویر روشن و یکپارچه از اهداف، علایق و استعدادها را،
به گونهای که فرد بتواند شغلی مناسب انتخاب کند و در آن مشغول شود،
بهطوری که در آن موفق و به آن حرفه شناخته شود، هویت شغلی میگویند.
6. هویت ملی: هر ملتی ویژگیها و خصوصیات منحصر به فردی دارد که در طول
قرنها به سرمایه عظیم فرهنگی و ملی و نمادین تبدیل شده و نسل به نسل به
افراد منتقل میشود. این سرمایه عظیم هویت ملی است و موجب وحدت ملی یا
همبستگی ملی بین آحاد ملت میشود.
صاحبنظران تعلیم و تربیت معتقدند که هویت از بدو تولد شکل میگیرد و توسعه
مییابد، در دوره نوجوانی، به عنوان مرحله تکمیل و تثبیت، هویت به اوج و
تکامل خود میرسد و در دوره نوجوانی به فرایندی پیش رونده تبدیل میشود که
شامل یکپارچهسازی آگاهانه اعتقادات فرد راجعبه خودش است و اینکه دیدگاه
دیگران راجعبه او چگونه است و نیز آگاهی و تعهـدش نسبت به ارزشهای شخصی و
هدفهای زندگی او چگونه باید باشد. در اینصورت اگر در شناختهای قبلی خود
دچار تضاد شود، به بحران هویت دچار میشود.
نقش خانواده، به عنوان مهمترین و مورد اعتمادتریـن و تـأثیرگذارترین نهاد
تربیتی و حمایتی فرزند و به ویژه نوجوان، در برنامهریزی و رفتارهای
عالمانه دقیق و عاطفی در این دوران بسیار مؤثر است. خانواده باید با ایجاد
محیطی صمیمی و عاطفی در بین افراد خانواده و با وقتگذاری و حوصله و صبوری
به رفع نیازهای روحی و روانی و معنوی و در حد بضاعت مادی فرزند برآید.
والدین باید با تدبیر و مدیریت اقتدارگرایانه عقلانی و منطقی مبنی بر
عدالت، و نه سختگیرانه و نه سهل گیرانه (رها سازی بیحد و حصر و بدون
کنترل) در محیط خانواده، با زمینه آموزشهای مناسب، گفتمان عقلانی و
متعادلی را برای تقویت و توسعه ابعاد هویتی فرزندان خود فراهم آورند.
بهطور قطع و یقین هر یک از افراد موفق و الگوی این سرزمین در زمینههای
مختلف کسانی بودهاند که شاکله هویتی آنها در محیطهای گرم و صمیمی و
عقلانی و مذهبی خانوادهشان شکل گرفته است. هدف ما در این فصلنامه نیزکمک
به ایجاد یک گفتمان سالم برای خانوادههای عزیز جهت توسعه ابعاد هویتی با
توجه به سرمایههای غنی ملی و فرهنگی و دینی کشور عزیزمان ایران اسلامی است
و این هدف را از طریق طرح موضوعات و مقالات متنوع پیمیگیریم.