آینده‌ای برای فردا

آگاهی ما از سیر آموزش‌وپرورش براساس اسناد و تمامی آثاری است که امروزه بر جای مانده‌اند. روزنامه «تربیت»، به‌عنوان نخستین روزنامه غیردولتی ایران، به زبانی بسیار ساده، ضمن پرداختن به اخبار علمی، سیاسی و اجتماعی، با تأکید بر استعداد ایرانیان، پیوسته اخبار مربوط به مدرسه‌ها را انتشار می‌داد. پژوهشگر امروز، با مطالعه این روزنامه، اسناد باقی‌مانده از آموزش‌وپرورش و خاطرات افرادی که هر یک در تأسیس مدرسه‌ها نقش مهمی داشتند، به واکاوی گذشته می‌پردازد. در مقایسه با گذشته، پژوهشگری که بعدها بخواهد کنکاشی پیرامون وضعیت مدرسه‌ها و نظام آموزشی انجام دهد، گذشته از اسناد و مدارک ذکرشده، با انبوهی از اسناد جدیدی روبه‌رو خواهد شد که تفسیری گویاتر از وضعیت زمانه ارائه می‌دهند. عکس‌ها، فیلم‌های باقی‌مانده، نامه‌های شخصی، دفترهای شورای مدرسه، مجله‌های تخصصی و عمومی وابسته به آموزش‌وپرورش، گزارش جاری مسائل مدرسه، خاطرات و... جزئیات بیشتر و ظریف‌تری از رخدادها در دسترس محقق قرار می‌دهند که به‌مراتب جذاب‌تر از اخبار مربوط به سابقه تشکیل آموزش‌وپرورش خواهند بود، چرا که با نگاهی ژرف، وضعیتی از روابط میان افراد را به نمایش می‌گذارد.

یکی از منابعی که در این زمینه کمک بسیار شایانی به پژوهش‌های فرهنگی آینده می‌کند، روایت‌هایی است که افراد از وضعیت موجود خود دارند. در این روایت‌ها، گزارش کاملی از مسائل جاری مدرسه، میزان توانمندی افراد در حل مسائل موجود، برخورد افراد با یکدیگر، شدت یا ضعف همکاری در هر واحد آموزشی، وضعیت اقتصادی و اجتماعی دانش‌آموزان و رویه‌های تربیتی به‌وضوح قابل دریافت هستند. از آنجا که این دسته از متن‌ها و گزارش‌ها، گاه به دلیل محدودیت و گاه به دلیل منحصربودن خود، درخور توجه و اهمیت ویژه‌ای هستند، لازم است راویان در هنگام گزارش آن‌ها و با درنظرگرفتن اهمیت آن‌ها در پژوهش‌های آینده و تأثیری که بر قضاوت نسل آینده دارند، دقت فراوانی داشته باشند. با درنظرگرفتن این بعد، سهمی مستقیم در هدایت فکری افراد در آینده خواهند داشت و تصویری گویا از روزگار خود را نشان می‌دهند. هر اندازه که مسئولیت اجرایی متولیان آموزش‌وپرورش بیشتر باشد، اهمیت گزارش‌های آنان نیز بیشتر خواهد بود.

به‌عنوان مثال، در یک مجموعه آموزشی که نهاد کوچکی از یک ساختار بزرگ محسوب می‌شود، مدیران مدرسه‌ها، به دلیل سمت خود، اشراف بر بخشنامه‌های محرمانه، و ارتباط با طیف وسیعی از افراد و اولیا و دانش‌آموزان و دیگر همکاران، از اهمیت خاصی برخوردارند و نوشته‌های آنان بیش از سایر عوامل اثرگذار خواهد بود. لذا درنظرگرفتن برخی نکات در هنگام ارائه گزارش ضروری است، چرا که مدیر، فردی مدبر و با درایت است که در مواقع ضروری و با دیدی همه‌سویه و با درنظرگرفتن ابعاد گوناگون هر رویداد، با اتخاذ تصمیمی صحیح، به حل مسائل می‌پردازد. مواجهه عقلانی و اصولی با هر پدیده اجتماعی، فرهنگی و تربیتی نشان از توانمندی او دارد. نهادینه‌کردن هر ارزش اجتماعی به روشی کاملاً تربیتی و متناسب با سن کودکان، نوجوانان و جوانان، روش‌های مسئولیت‌پذیرکردن آنان برای مشارکت در امور اجتماعی در آینده، تقویت و افزایش روحیه اعتمادبه‌نفس میان دانش آموزان و حتی همکاران، به‌کارگیری روش‌های خلاق جذب منابع مالی، ایجاد محیطی به دور از تنش برای دانش‌آموزان و همکاران، و شیوه‌هایی برای جذب دانش‌آموزان به فرهنگ مطالعه از جمله موضوعاتی هستند که می‌توانند نه‌تنها برای زمان حال، حتی برای نسل آینده، چراغ راهی به‌سوی پیشرفت باشند. نباید از یاد برد که گزارش‌ها و یادداشت‌های هر فرد از وضعیت موجود کاری خود، تصویری روشن از شخصیت و توانمندی فرد در مقابله با مسائل را پیش روی مخاطب قرار می‌دهد. اگر آنچه با قدرت و مدد قلم از ما به‌عنوان ردپایی ماندگار باقی می‌ماند، قادر به نشان‌دادن راهی روشن به آیندگان نباشد، جز بیان مشکلات و برخوردهای شخصی، چیز دیگری نخواهد بود.

این امر به مفهوم کتمان حقایق و مشکلات موجود نیست، بلکه زمانی که قصد مکتوب‌کردن آن‌ها را داریم، ضمن اذعان به مسئولیت فردی خود در قبال آنچه به یادگار می‌گذاریم و توجه به اهمیت آن، صحنه‌ای قدرتمند از نوع مواجهه خود با آن مسئله را مجسم می‌کنیم. با مطالعه سابقه تشکیل مدرسه‌ها از اواسط حکومت قاجار به بعد، از میان خاطرات و یادداشت‌های برخی از متولیان و مؤسسان مدرسه‌ها، با مواردی از ناهنجاری‌های فرهنگی برخورد می‌کنیم. آنچه در این مطالعه جالب‌توجه است، نوع برخورد مدبرانه‌ای است که مدیر مدرسه‌ای از خود نشان داده است. این مطالعه آشکار می‌کند که پا‌به‌پای تحولات فرهنگی، مسائل جدی‌تر و بغرنج‌تری به لحاظ تربیتی و اجتماعی و ... نیز به وجود آمده و رشد کرده‌اند. نکته مهم، نوع مواجهه ما با مشکلات موجود است و از آنجا که غالب افراد توانایی رصدکردن مشکلات را دارند، بیان صرف مشکلات هنر خاصی نمی‌خواهد. تعداد کسانی که برای حل مسائل و برون‌رفت از مشکلات موجود، راهی خلاقانه انتخاب می‌کنند، اندک است. این دست از نوشته‌ها، ضمن بیان مسائل، راه برون‌رفت ما از آن‌ها را نیز به نسل آینده می‌آموزد. نگاه مدبرانه در حل مسائل و تلاش فردی برای اصلاح ناهنجاری‌ها و مشکلات موجود، در خور توجه و تحسین آیندگان است.