مقدمه
در دنیای انقلاب اطلاعاتی که انسان بهواسطه پیشرفتهای چشمگیر در حوزه انتقال داده، هر لحظه با حجم عظیمی از مطالب روبهروست، مواجهه باز و یکطرفه، پیامدی جز غرقشدن در اقیانوس اطلاعات نخواهد داشت. در حال حاضر دیگر میان تولیدکننده پیام و مصرفکننده آن مرز مشخصی وجود ندارد و هر کسی در هر جایی میتواند با داشتن یک گوشی هوشمند، بهراحتی و با سهولت، پیامی تولید و در مقیاسی جهانی پخش کند. در چنین شرایطی که پخشکردن «خبر» یا به عبارت بهتر انتقال و تسری «روایت» خود به هزاران نفر مخاطب بیمکان دنیای ابری رسانه کاری آسان است، رهاکردن خود در این موج کار بسیار غلطی است. هر چند سهولت دسترسی به اطلاعات انبوه در مقدار زمان کم و رساندن پیام به افراد بسیاری، بدون صرف وقت زیاد، مزیتهای فراوانی دارد، اما چالشهایی نیز پیش روی ما قرار داده است که درنظرنگرفتن یا بهراحتی از کنار آنها گذشتن میتواند پیامدهای منفی بسیاری در پی داشته باشد.
حال سؤال اصلی این است که چگونه میتوان در میان این حجم انبوه اخبار و روایتهای متعدد، متکثر و گاه متعارض، خبر صحیح، قابلاعتماد و مبتنی بر واقعیت را از شایعه، گمانهزنی، نظر شخصی یا حتی اطلاعات نادرست و جعلی تشخیص داد؟
یکی از این ابزارهای موردنیاز در برخورد صحیح با خبر و تشخیص خبر از نظر یا روایت، شناخت و بهکارگیری «عناصر خبر» است. توانایی تفکیک خبر از نظر، گام اول در سواد خبری است. مهمترین ابزار این تفکیک، عناصر خبر است که با شناخت و استفاده از آنها میتوان به این هدف دست یافت. با شناخت عناصر خبری و درنظرگرفتن آنها در تحلیلهای خبری خود، در واقع عینک خبرنگاری را به چشم خود زدهایم و اخبار را از زاویه دید او بررسی میکنیم تا به حقیقت نزدیکتر و از خلاف واقع دورتر شویم.
تفاوت خبر با نظر
پیش از پرداختن به عناصر خبر، لازم است با خود مفهوم «خبر» بیشتر آشنا شویم و تمایز آن را با سایر مفاهیم مشابه، بهخصوص «نظر» یا «عقیده»، بشناسیم.
برخلاف تصور رایج، آنچه در رسانهها میبینیم یا میشنویم، لزوماً تمام حقیقت یا خود واقعیت نیست. خبر1 در واقع بازنمایی یا روایتی از واقعیت است که تحت تأثیر عوامل متعددی شکل گرفته است. اما ویژگی اصلی یک خبر قابلاعتماد چیست؟
خبر، برخلاف نظر، بر تحقیق یا مشاهده مستقیم رویدادها و واقعیتهای عینی مبتنی است. یعنی چیزی که رخ داده و وجود داشته است. صحت یک گزاره خبری قابلیت سنجش و ارزیابی دارد و میتوان با مراجعه به منابع، شواهد و قرائن، درستی یا نادرستی آن را بررسی کرد. به همین دلیل، خبر واقعی جهانشمول است؛ یعنی باید برای هر کسی در هر جای دنیا، همانگونه که هست، قابلتأیید باشد. در نهایت، خبر تلاش میکند بیطرفانه و بدون جانبداری بیان شود.
در مقابل، نظر2 بر دیدگاه و قضاوت شخصی مبتنی است و بیانگر مفهومی ذهنی درباره واقعیت است که لزوماً مطابق با واقعیت هم نیست. صحتوسقم نظر، غیرقابلسنجش و ارزیابی است و قابلیت اثباتپذیری به معنای علمی آن را ندارد. نظر، از فردی به فرد دیگر متغیر است و معمولاً با عبارتها و صفتهای جهتدار (مانند بهترین، بدترین و باید) بیان میشود. به همین دلیل قابلمناقشه و بحث است. در واقع برای سنجش اعتبار یک نظر، باید سابقه و تخصص گوینده آن را در نظر گرفت. به همین دلیل، نظرهایی که ارائهدهنده آنها مشخص نیست، چندان قابلاعتماد نیستند.
عناصر خبر
روزنامهنگاران حرفهای در تنظیم خبرهای خود همواره در تلاشاند به مجموعهای از پرسشهای اساسی پاسخ دهند. این پرسشها همان عناصر خبر هستند. شناخت این عناصر و جستوجو برای پاسخ آنها در هر پیام خبری به ما کمک میکند نهتنها ساختار خبر را درک کنیم، بلکه دریابیم که آیا اطلاعات لازم برای ارزیابی اعتبار آن ارائه شدهاند یا خیر. اینها ابزارهای سادهای هستند که در کلاس درس میتوانند بهسادگی به دانشآموزان آموخته شوند و آنها را در مسیر تبدیلشدن به شهروندانی آگاه یاری کنند.
1. چه چیزی؟
پایهایترین سؤالی که هر خبر باید به آن پاسخ بدهد، این است که اصلاً «چه اتفاقی افتاده است». در غیر این صورت، اگر اتفاق خاصی رقم نخورده باشد، چه لزومی به انتشار این خبر وجود داشته است؟ البته گاهی رسانهها تلاش میکنند با توسل به سایر عناصر خبری، مثل اینکه «توسط چه کسی رخ داده است» یا «کجا رخ داده است»، اتفاقات ساده و بیاهمیت را هم برای مخاطب خود جذاب کنند.
2. چه مکانی؟
دانستن اینکه محل وقوع خبر کجا بوده، از دو حیث قابلتوجه است؛ اول آنکه پیشزمینه دانشی مخاطب را درباره آن مکان فعال و دوم آنکه میزان جذابیت خبر را برای مخاطب تعیین میکند. هر چه محل وقوع خبر به مخاطب نزدیکتر باشد، خبر برایش حائز اهمیتتر میشود. اگر در متن خبر محل وقوع نامشخص یا مبهم و کلی باشد، ارزش آن خبر پایین میآید.
3. چه زمانی؟
پاسخ به این سؤال که خبر موردنظر کی و در چه زمانی به وقوع پیوسته، از مهمترین موضوعاتی است که مخاطب در مراجعه به خبر میخواهد از آن مطلع شود. معمولاً این عنصر در ابتدای خبر ذکر میشود؛ بهخصوص زمانی که خبر بهتازگی رخ داده باشد.
4. چگونه؟
نحوه رخدادن یک اتفاق و جزئیات وقوع رخداد موضوعاتی هستند که خبر را برای مخاطب شفافتر میکنند و تصویر کاملتری از موضوع خبر برای وی مجسم میکنند. این عنصر معمولاً در لحظههای اولیه مخابره خبر نامشخص است و بهمرور و با روشنشدن ابعاد رویداد، در دسترس مخاطبان قرار میگیرد.
5. چه کسی؟
خبر یک فعل است که به وقوع پیوسته است و اساساً مخاطب علاقهمند است فاعل آن را بشناسد. بر این اساس اینکه خبر توسط چه کسی یا چه کسانی، اعم از انسان (شخص حقیقی، سازمان حقوقی، کشور، ملت و...) یا غیرانسان (حیوان، گیاه، حادثه طبیعی و...) رقم خورده یا درباره چه کسی یا چه کسانی اتفاق افتاده است، برای مخاطب اهمیت دارد.
6. چه علتی؟
اینکه چرا یک اتفاق به وقوع پیوسته و چه انگیزهها یا علتهایی پشت آن وجود داشتهاند، از موضوعاتی است که ذیل این عنصر قرار میگیرد. البته باید توجه داشت که این موضوعات وجه تخصصی دارند و تنها نظر کارشناسان موضوع خبر در این زمینه باید مورد استناد قرار گیرد. باید در نظر داشت، معمولاً تعیین علل وقوع یک اتفاق فرایندی زمانبر است. از این رو نباید به تحلیلهایی که بهسرعت و پیش از روشنشدن همه جزئیات آن اتفاق منتشر میشوند اعتنا کرد.
جمعبندی
عناصر خبری (چه کسی، چه چیزی، چه زمانی، چه مکانی، چگونه و چه علتی) ابزاری هستند که کمک میکنند بتوانیم «گزارههای خبری» را با سهولت بیشتر از «نظر» تفکیک کنیم. هر چه عناصر خبری در یک گزاره بیشتر باشند، امکان صحتسنجی آنها بیشتر است. در عوض، «نظر» عموماً عناصر خبری دقیق ندارد و از این نظر که قابلیت اثباتپذیری ندارد و بر قضاوت شخصی مبتنی است، نمیتوان آن را قطعی و کاملاً صحیح دانست.
پینوشتها
1. Fact
2. Opinion