در نشستی که در مهر 1404 با حضور جمعی از مدیران مدرسههای تنکابن و با هماندیشی سردبیر و دو تن از اعضای شورای برنامهریزی ماهنامه رشد مدیریت مدرسه برگزار شد، موضوع «توسعه عدالت آموزشی با محوریت عاملیت مدیر مدرسه» موردبحث قرار گرفت. در ادامه گزارشی از این نشست ارائه میشود.
دکتر حیدر تورانی، سردبیر ماهنامه رشد مدیریت مدرسه
هدف نشست این است که بپرسیم: مدیر مدرسه چگونه میتواند با عاملیت و کنشگری خود، عدالت آموزشی را در مدرسه جاری کند؟ یعنی دانشآموزان، چه از خانوادههای باسواد و چه بیسواد، فقیر یا غنی، همگی دسترسی یکسان به آموزش داشته باشند و هیچکس احساس تبعیض نکند. هیچ خانوادهای فکر کند مدرسه آنها را تحویل نمیگیرد. معلمان هم، چه تازهکار و چه باتجربه، احساس کنند بهاندازه همتایانشان موردتوجه قرار دارند. مدیر مدرسه همه را یکسان ببیند، اما به تفاوتها نیز توجه کند. کسی که خوب کار میکند، با کسی که نمیکند، برابر نباشد. این تمایز، بخشی از عدالت است. برای این کار به رفع موانع نگرشی، ساختاری قانونی و ارتباطی نیاز دارد. مدیر باید مناسبت خود را با معلمان تنظیم و قراردادهای ذهنیاش را بازبینی کند. این قبیل مثالها اقداماتی هستند که با کمترین نیاز به امکانات اولیه، مانند اعتبار و تزریق منابع، انجام میشوند. فقط به تفریق مجموعهای از موانع نیاز است.
دکتر علی خلخالی، عضو هیئت تحریریه رشد مدیریت مدرسه
مدرسههای دولتی عادی تنکابن در سطح استان مازندران عملکرد خوبی دارند و این حاصل تلاش مجموعه بزرگی شامل خانواده، دانشآموز، مدیر، معلم و اداره آموزشوپرورش است. امروزه، با تأکید مسئولان کشور بر عدالت آموزشی و بهبود کیفیت مدرسههای دولتی، نقش مدیر مدرسه بهعنوان محور اصلی توسعه عدالت، برجستهتر شده است. گزارشهای بینالمللی (مانند یونسکو و سازمان همکاری اقتصادی) نیز همین نکته را تأکید میکنند: مدیر مدرسه بیشترین تأثیر را در این زمینه دارد. با این فهم از تأثیر مدیریت مدرسه، از میان جمع ارزنده و گسترده همکاران آموزشوپرورش تنکابن، تعدادی از مدیران مدرسههای دولتی دعوت شدند تا در این نشست حضور داشته باشند و تجربههایشان را درباره سهمی که بهعنوان مدیر مدرسه در «توسعه عدالت آموزشی» داشتهاند، روایت کنند.
توسعه شایستگیها
نازنین محبی، مدیر مدرسه شهید سمّاک محمدی، خرمآباد
عدالت آموزشی یعنی برابری در دسترسی به منابع و ایجاد فرصتهای یادگیری برای همه. مدیر برای این کار نیازمند شایستگی است؛ پیش از منصوبشدن باید در دورههایی آموزشی، مهارتهای لازم را کسب کند؛ همانگونه که در سند تحول بنیادین هم اشاره شده است. همچنین، مدیران باید اختیار بیشتری داشته باشند و صرفاً مجری نباشند، بلکه رهبر تربیتی و راهبر عدالت آموزشی باشند. آنها باید محیطی امن، مثبتگرا و شمولگرا ایجاد کنند تا دانشآموزان، فقیر یا غنی، احساس ارزشمندی کنند. این شرایط با همکاری معلمان ممکن است. همچنین، استفاده از معلمان مجرب در مدرسههای کمبرخوردار، خود مصداق عدالت آموزشی است.
یک تجربه رشدی
سرور براتی، مدیر دبستان هیئتامنایی شهید حمید درویش
در مدرسه ما جلوهای کوچک اما عملی از تلاش برای توسعه عدالت آموزشی، اهتمام برای تهیه مجلههای متنوع رشد برای همه دانشآموزان است. حتی مدیر و معلمان هزینه مجله دانشآموزانی را که توان تهیه مجلهها را ندارند، میپردازند تا همه بچهها به این مجله دسترسی داشته باشند و بتوانند از مطالب ارزشمند و روزآمد آنها استفاده کنند.
درگیرسازی همه
آزاده ارجمندی، مدیر دبیرستان شهید حسینی
مدیر زمانی در توسعه عدالت موفق است که تمام کارکنان مدرسه را درگیر کند. اولین گام، شناسایی مشکلات رفتاری دانشآموزان و علل آن است. والدین و معلمان در رفع این مشکلات نقش کلیدی دارند. آسیبشناسی لازم است تا راهحلهای مؤثری یافت شوند.
از تفاوتها تا مشارکت
لیلا کامران، مدیر دبیرستان آیتالله خامنهای
مدرسه ما معمولاً دانشآموزانی را میپذیرد که در مدرسههای ویژه پذیرفته نشدهاند. با توجه به این چالش، من برنامهریزی کردهام که ماهی یک بار به کلاسها سر بزنم و حرفهای دانشآموزان را بشنوم؛ چون بچهها دوست دارند شنیده شوند. با 400 دانشآموز، به همان تعداد، تفاوت فردی دارم و این را به آنها هم گفتهام. به کسانی که مراجعه میکنند، در برنامهریزی درسی کمک میکنم یا به معاونان و مشاوران ارجاعشان میدهم. همچنین، با گروههای آموزشی، جلسههایی برای تبادلنظر و بهبود آموزش برگزار کردهام. هدف اول امسالم، موفقیت دانشآموزان در امتحانهای نهایی است و سال آینده بیشتر روی آزمون سراسری تمرکز خواهم کرد.
امتداد عدالت از خانه تا مدرسه
صغرا گروسیان، مدیر مدرسه فاطمهزهرا (نشتارود)
عدالت آموزشی را باید از خانواده آغاز کرد؛ جایی که باید عدالت تربیتی بین فرزندان حاکم باشد. این اصل را میتوان به مدرسه تعمیم داد. ما در مدرسه با 150 دانشآموز، و با احتساب پدر و مادر هر دانشآموز، در واقع با 450 ایده طرف هستیم. مدیر باید توانایی مدیریت این تنوع را داشته باشد و بهگونهای عمل کند که دانشآموز روستایی با شهری یا فرزند استاد دانشگاه با دیگران تفاوتی نداشته باشد. نگاه ویژه به برخی دانشآموزان، حتی ناخودآگاه، میتواند آنها را از اهداف آموزشوپرورش دور کند.
عدالت در خوانایی و نویسایی
زهره باقری الموتی، مدیر دبستان سیمیندخت آراستهپور
عدالت آموزشی یعنی ایجاد فرصت برای کشف استعدادها. ما برای تحقق آن، با تمرکز بر حوزه خواندن و نوشتن، یک کانال قصهگویی راهاندازی کردهایم. دانشآموزان قصههای خود را در ساعت مشخصی میفرستند و معلم پس از بازبینی، آنها را در کانال مدرسه منتشر میکند. همچنین، «پنجشنبههای مهارتی» را تعریف کردهایم تا کیفیت عملکرد دانشآموزان بهبود یابد.
عدالت با تحلیل وضعیت
سیده لیلی احمدی، مدیر دبستان هیئتامنایی شهیدان ابراهیمی
مدیر باید نقاط ضعف و قوت مدرسه را شناسایی کند؛ همانگونه که در سند تحول بنیادین هم آمده، ما این کار را در شورای معلمان انجام دادیم و راهکارهای آموزشی را منطبق با این تحلیل وضعیت، مصوب کردیم. با اخذ مجوز، کلاسهای فوقبرنامه، جبرانی و تقویتی برای دانشآموزان مستعد و نیازمند توجه در ساعات غیرآموزشی برگزار شد. همچنین برای دانشآموزانی که به مجلات رشد دسترسی نداشتند، در هفته کتابخوانی، مسابقهای با محوریت این مجلات برگزار کردیم و صفحات موردنظر را در برنامه شاد هم بارگذاری کردیم.
عدالت یعنی رشد چندساحتی
مریم قنبری، مدیر هنرستان فخرالسادات مؤمنی
عدالت آموزشی زمانی رخ میدهد که فضای فرهنگی-تربیتی سالمی برای دانشآموزان فراهم شود تا اولیا و دانشآموزان احساس امنیت و اعتماد کنند. حمایت از رشد مهارتهای فردی و اجتماعی، بهویژه در هنرستانها، همزمان با پیشرفت تحصیلی، ضروری است. استفاده از فناوریهای نوین و روشهای جذاب آموزشی نیز مهم است، اما محدودیتهای بودجهای در مدرسههای روستایی و هنرستانها این امر را دشوار کرده است.
عدالت توزیعی
مونا قورچیبیگی، مدیر دبیرستان سماء
عدالت آموزشی یعنی توزیع فرصت یکسان یادگیری برای همه، بدون توجه به زمینه خانوادگی یا وضعیت مالی. مدرسه باید نابرابریها را شناسایی کند، منابع را عادلانه تقسیم کند، از معلمان حمایت کند و کارگاههای توانمندسازی برای معلمان، اولیا و دانشآموزان برگزار کند. همچنین، تشکیل کلاسهای فوقبرنامه برای تقویت بنیه علمی دانشآموزان ضروری است.
عدالت ترمیمی
فرحناز تدریسی، مدیر دبستان شهید بهادری
مدرسه ما در روستای زنگشامحله، 350 دانشآموز مختلط دارد. در پنج سال گذشته، سعی کردم بهعنوان حلقه واسط خانوادهها و همکاران عمل کنم. امروزه توجه بیشتر به مدرسههای خاص (هیئتامنایی و شاهد) از انگیزه معلمان مدرسههای عادی کاسته است. اما با حفظ روحیه همکاران و شادابکردن فضای مدرسه، و با بهرهگیری از ظرفیتهای برونسازمانی (شورا، دهیاری، مساجد و باغها)، سعی کردیم شکاف بین مدرسههای روستایی و خاص را جبران کنیم. همچنین، با کمک خیرین، آزمایشگاه را کامل کردیم و فضای آموزشی را بهبود بخشیدیم.
عدالت سازمانی
خاطره عینپور، مدیر دبیرستان شهدای هفتتیر
مهمترین اقدام مدرسه ما در توسعه عدالت آموزشی، جذب معلمان مجربی بود که قبلاً فقط در مدرسههای خاص تدریس میکردند. از اداره آموزشوپرورش تنکابن به خاطر پاسخگویی به این درخواست سپاسگزاریم. این کار تعامل با خانوادهها را بهبود بخشید.
چشمانداز روشن
سیده مرجان طاهریان، مدیر دبیرستان متوسطه اول شهید رئیسی
برای همه مدرسهها، تدوین چشمانداز آموزشی مشارکتی و شفاف ضروری است. فرهنگ سازمانی مدرسه ما بر اعتماد متقابل، شفافیت و مسئولیتپذیری مبتنی است. مدرسه باید هم یاد بدهد و هم یاد بگیرد. ما با همکاری سه ضلع اصلی، دانشآموزان، اولیا و دبیران، تصمیمها را با مشارکت میگیریم. محبت، دوستی و برخورد مهربانانه، راهگشا و روشنگر است.
عدالت رؤیایی
نعیمه شکری، مدیر دبستان شرافتی
مدیر کلیدیترین عامل در توسعه عدالت آموزشی است. عدالت فقط توزیع امکانات نیست، بلکه این است که هیچ کودکی از رؤیاها و تواناییهایش جا نماند. مدیر باید از ناظر به کنشگر تبدیل شود و کموکاستیها را نه بهعنوان مشکل، بلکه فرصتی برای خلق فرصتهای جدید ببیند. در مدرسه ما، طرح «صبحانه همگانی» اجرا میشود و معلمان به همراه دانشآموزان، در ساعت اول صبحانه میخورند. این طرح فقط خوردن یک وعده غذا نیست، بلکه به دانشآموزان درس همکاری، اشتراک و مسئولیتپذیری میدهد.
شنیدن صدای دانشآموز
امالبنین رهنما، مدیر دبیرستان شاهد عمادالحکما
من هر سال، هم برنامههای مدرسه را با مدرسههای شاهد سراسر کشور، و هم خودم را با سال قبل مقایسه میکنم. اگر پیشرفت داشته باشم، یعنی در مسیر عدالت تلاش کردهام. در بُعد تربیتی، مناسبتهای مذهبی را بهصورت برنامههای شاد برگزار میکنیم. همچنین محیطی امن و جذاب ایجاد کردهایم تا دانشآموزان با اشتیاق به مدرسه بیایند. من وارد کلاس میشوم و از دانشآموزان نظرسنجی میکنم. حتی از فارغالتحصیلان هم نظر میخواهیم. احترام به دانشآموز، اولیا و دبیران اولویت من است. من فقط به وضعیت درسی نگاه نمیکنم؛ چون دانشآموز ضعیف امروز، فرد موفق فردا میتواند باشد.
مدرسه بدون تبعیض
مهشید قربانیان، مدیر دبستان غیردولتی دانشمند کوچک
من سعی میکنم محیطی بدون تبعیض ایجاد کنم؛ بدون توجه به فرهنگ یا سواد اولیا. همچنین، از دانشآموزان آسیبپذیر حمایت میکنم، روشهای تدریس متنوعی به کار میبرم و ارزشیابی را متناسب با توانمندیهای فردی طراحی میکنم. ارتباط مؤثر با خانوادهها نیز برای رعایت عدالت ضروری است.
شکاف دیجیتال
مصطفی زعیمی، مدیر مدرسه دولتی شهید حاجینوری
عدالت واقعی وجود ندارد. مدرسههای تیزهوشان، شاهد و هیئتامنایی، شکافی عظیم ایجاد کردهاند. ثروتمندان میدانند کجا بروند، اما مدرسههای دولتی له شدهاند. نگاه کنید، چند درصد رتبههای برتر آزمون سراسری از مدرسههای عادی هستند؟ شکاف دیجیتال این وضع را بدتر کرده است. دانشآموزان ما چتجیپیتی را نمیشناسند، اما در مدرسههای تیزهوشان همه با آن آشنا هستند. انتخابات انجمن اولیا هم بهخاطر شکاف دیجیتال باطل شد. اگر دانشآموز ما به هوش مصنوعی مسلط نباشد، هیچکاری نمیتوان کرد. حتی انشاهایش را نمیتوان تصحیح کرد! مدیر هم در این شرایط نمیتواند کاری انجام دهد.
فرصت همجواری
مجتبی پوررستمی، مدیر دبیرستان سنایی منطقه خرمآباد
مدرسه ما کنار مدرسه استعداد درخشان قرار دارد و بسیاری از معلمان آنجا، برای پرکردن ساعت تدریس، در مدرسه ما هم تدریس میکنند. استفاده از امکان جنبی این همجواری باعث شد یکی از دانشآموزان ما در رشته پزشکی دانشگاه رشت پذیرفته شود. این موفقیت نشان داد که دانشآموزان ما از نظر استعداد کمتر از دیگران نیستند و معلم تأثیر بسیار دارد. قبلاً طرحی وجود داشت که هر معلم باید چند ساعت در مدرسههای دولتی عادی تدریس میکرد. این عدالت بود. امروز معلمان مجرب به تدریس در مدرسههای سطح دو و سه تمایلی ندارند.
طعم عدالت در مدرسه روستایی
یاسر بحری، مدیر دبستان شهید پلنگرودی (روستایی)
عدالت آموزشی در روستاها کمتر اجرا میشود، اما ما سعی کردهایم نسبت به مدرسههای غیردولتی هیچ کمبودی نداشته باشیم. تمام کلاسها هوشمند و به فراتاب (ویدئوپروژکتور) و تخته هوشمند مجهز هستند. همچنین، با کمک مشاوران، از آسیبهای اجتماعی کاستهایم و جلسههای مشاوره برگزار میکنیم. از خانوادههای نیازمند نیز با کمک خیرین حمایت میکنیم. اما مجلههای رشد، به دلیل تأخیر در رسیدن، انگیزه خواندن را در دانشآموزان ایجاد نمیکنند.
شطرنج نابرابری
ساسان زرانی، مدیر مدرسه مریم جواهری
من وقتی چند دانشآموز را برای مسابقه شطرنج بین مدرسهها انتخاب میکنم، از همان ابتدا میدانم که رقابت پیشِرو تا حدودی نابرابر است؛ اما این را به بچهها نمیگویم. آنها را آماده میکنم و با شور و حرارت در مسابقه شرکت میکنیم. میدانم ما این بازی را به مدرسههایی که همهروزه مربی شطرنج دارند میبازیم. این نابرابری را چگونه باید توجیه کرد. خانم رهنما درست گفت: هر مدرسه باید خودش را با خودش مقایسه کند. بهخاطر دارم، پیشتر جشنواره روستا به همت آموزشوپرورش برگزار میشد که سراسر در مسیر عدالت بود. در جشنواره روستا، بچههای روستایی با هم رقابت میکردند و این باعث میشد بچههای ما هم دیده شوند.
عدالت در مدارس خاص
خدایار ابوالقاسمی، مدیر مدرسه غیردولتی سروش ۲
با وجود مدرسههای متفاوت، بحث عدالت دشوار است. آموزشوپرورش باید مدرسههای خاص، بهویژه غیردولتی را در کنار خود ببیند، نه در مقابل. دانشآموزان مدرسههای غیردولتی هم ایرانی هستند و سرانه آموزشی باید به آنها هم پرداخت شود. نپرداختن سرانه به آنها نوعی اجحاف است.
اخلاق عدالت
رحمت موزونی، مدیر دبیرستان شهید صاروخانی
مدیر باید دانشآموزان را از نظر وضعیت مالی، اخلاق و خانواده شناسایی کند. همچنین، از نظر اخلاقی باید بهحدی عادل باشد که همه، دانشآموزان و همکاران، از عدالت برخوردار شوند. مدیر باید اختیار کافی داشته باشد تا به دانشآموزان بیبضاعت کمک و برنامههای متنوعی در مدرسه اجرا کند.
عدالت برنامهای
بهمن قنبری، مدیر دبستان شاهد
مدیر باید برنامهمحور باشد. ابتدا باید تحلیل وضعیت انجام دهد و بر اساس آن برنامهریزی کند. سپس نگرش سامانهای و تعلق سازمانی را در همکاران تقویت و برنامهها را برای والدین و منابع انسانی تبیین کند. باید از فناوریهای نوین و هوش مصنوعی استفاده و فضایی برای نقد و نظارت عمومی فراهم کرد تا از غفلتهای احتمالی جلوگیری شود.
نقشه عدالت
محمد قربانپور، کارشناس مسئول آموزش ابتدایی
اگر چه مدیر مدرسه نیستم، اما میتوانم نقشهای از عدالت آموزشی ترسیم کنم. شاخصهایی مانند محرومیت اقتصادی، امکانات فیزیکی، دسترسی به اینترنت، نسبت معلم به دانشآموز، حضور معلمان باسابقه و نتایج یادگیری را در نظر میگیرم. اما نظام ما «توزیع مبتنی بر آمار» است، نه «توزیع مبتنی بر نیاز». مثلاً مدرسهای با 400 دانشآموز معاون آموزشی ندارد، اما با 412 دانشآموز دارد! در تنکابن کلاسهای یکنفره هم داریم، اما از ما میپرسند چرا کلاسهای زیر 10 نفر تشکیل دادهایم! توزیع یکسان خودش نوعی بیعدالتی است. باید «تبعیض مثبت نظاممند» را اعمال کرد.
مدرسه یادگیرنده
وجیهه فرجی، مدیر دبستان معلم شهید مرتضی شریفنیا
ما سعی کردیم مدرسهمان یک «سازمان یادگیرنده» باشد. از تجربهای در رشد مدیریت مدرسه الهام گرفتیم و از همکاران خواستیم فعالیتهای روزانهشان را بهصورت فایل صوتی برای ما بفرستند. ما این فایلها را گوش کردیم و نکتههای ارزشمندی استخراج کردیم. ما برای دانشآموزان علاوه بر کیف و کفش، محتوای آموزشی هم فراهم میکنیم. برخی معلمان جهادی و خیرین هم به ما کمک میکنند.
روح عدالت در مدرسه
دکتر حیدر تورانی، در جمعبندی این نشست گفت: عدالت در مدرسه چیزی تزریقی نیست. اگر روح سالمی بر مدرسه حاکم باشد، عدالت جاری است. برای دنبالکردن عدالت، نگاه نظاممند ضروری است. مدیری که همه را، از خدمتگزار، والدین و معلمان، و همه رشتهها را یکسان و قابلاحترام میبیند و در نقشآفرینی مدرسه دخیل میکند، همان مدیری است که عدالت را زنده میکند. روح عدالت باید بر مدرسه حاکم باشد.