فراموشیِ انتخابی رسانهها
۱۴۰۵/۰۲/۰۷
چرا رسانهها برخی اخبار را پوشش میدهند و برخی را به فراموشی میسپارند؟
مقدمه
آیا آنچه در رسانهها میبینیم، تمام حقیقت است؟ احتمالاً پاسخ این سؤال خیر است! گاهی نهتنها حقیقت کامل را نمیبینیم، بلکه ممکن است آنچه دریافت میکنیم، تحریفشده یا حتی نادرست باشد. رسانهها به دلایل متعدد، از جمله محدودیت زمان، فضا و اهداف سازمانی، ناگزیر به انتخاب از میان انبوهی از رویدادها هستند. به عبارت بهتر، در هر سازمان رسانهای، مدیرمسئول و صاحب رسانه مجموعهای از ارزشها و خطمشیها را تعیین و به سایر کارکنان ابلاغ میکنند که مشخص میکند چه چیزی در آن رسانه ارزش بازتابدادن دارد. این معیارها که «ارزشهای خبری» نامیده میشوند، به رسانهها کمک میکنند از میان بینهایت اتفاقهای روزانه، خبرهای خود را انتخاب و با اولویتبندی خاصی منتشر کنند. متداولترین این ارزشها عبارتاند از:
1. گونه موضوعی1: هر رسانهای حیطه موضوعی خاص خود را دارد و رویدادهای مرتبط با آن حیطه مشخص برایش اهمیت دارند. برای مثال، یک رویداد ورزشی برای شبکه تلویزیونی ورزش یا روزنامه ایران ورزشی چشمگیر است. از طرف دیگر، شبکه تلویزیونی پویا فقط موضوعهای مرتبط با مخاطب کودک را پوشش میدهد. لذا بهطور کلی شرط اولیه پوششدادن خبری در رسانهها این است که در حیطه یا گونه موضوعی آن رسانه قرار بگیرد. البته برخی از رسانهها حوزه موضوعی عمومی دارند؛ مثل شبکه یک سیما. لذا رسانهها به این ترتیب و به کمک سایر ارزشها، رویدادها را برای پوششدادن یا ندادن آنها انتخاب و اولویتبندی میکنند.
2. تازگی: این ارزش با شعار «هر چه تازهتر، بهتر» بیان میشود. تازگی و جدیدبودن یک واقعه، شرط لازم و اولیه است که اغلب خبرنگاران برای پوشش رسانهای یک واقعه آن را در نظر میگیرند. هر چه فاصله رویداد تا زمان انتشار آن کوتاهتر باشد، خبر تازهتر خواهد بود. حتی ممکن است جنبههای تازهای از یک خبر کهنه نیز آشکار شود که در این صورت آن خبر نیز ارزش تازگی دارد. در واقع، مفهوم متداول خبر به آنچه «تازه» و جدید است، اشاره میکند. با ظهور اینترنت و گسترش رسانههای اجتماعی، رقابت بر سر «سرعت» در خبررسانی آغاز شده و تاریخ انقضای خبر به کمتر از چند دقیقه رسیده است.
3. مجاورت2: «هر چه نزدیکتر، بهتر!» این شعار اصلی این ارزش است؛ اخبار مربوط به محله، شهر، کشور یا کشورهای همجوار از لحاظ جغرافیایی، برای مخاطبان آن منطقه اهمیت بیشتری دارند و ارزش خبری آنها بالاتر است. برای مثال، حادثهای در یکی از معدنهای استان گلستان برای مخاطبان ایرانی مهمتر از حادثهای مشابه در کشوری دیگر مانند اسپانیاست. علاوه بر «مجاورت جغرافیایی»، «مجاورت معنوی» نیز وجود دارد که بر شباهتهای فرهنگی، قومی، مذهبی، ملی و اجتماعی مبتنی است. برای مثال، حوادث مربوط به مسلمانان در سراسر جهان برای مخاطبان مسلمان ارزش خبری مهمی دارند.
4. شهرت3: این ارزش با شعار «هر چه مشهورتر، بهتر» مطرح میشود. وقایع مربوط به اشخاص، اشیا، مکانها و نهادهایی که شهرت دارند، برای خبرنگاران ارزش خبری ویژهای دارند، زیرا اخبار مربوط به آنها احتمالاً بیشتر موردتوجه مردم قرار میگیرند. معیار معروفبودن یا شهرت، تداعی تصویری از آن موضوع در ذهن مخاطب بهمحض شنیدن نام آن است (مانند برج میلاد). شهرت میتواند هم «مثبت» باشد (مانند شهید رجایی و جهانپهلوان تختی) و هم «منفی» (مانند هیتلر، صدام و ترامپ).
5. فراوانی4: این ارزش خبری بهطور عمده به عددها و رقمها مربوط میشود و با این ایده «هر چه بیشتر، بهتر» بیان میشود. هر چقدر رقمهای مربوط به اخبار (مانند تعداد کشتهشدگان، زخمیها یا خسارت مالی) بزرگتر باشند، پوشش آن اخبار برای رسانهها جذابتر میشود. برای مثال، مسمومیت غذایی 100 دانشجو در یک دانشگاه، در مقایسه با مسمومیت دو دانشجو در دانشگاهی مشابه، ارزش خبری بیشتری برای پوشش رسانهای دارد.
6. شگفتی/ استثنا: این ارزش خبری به غیرعادیبودن، عجیببودن، استثنابودن ویژگیها یا رویدادها اشاره میکند و حامل شعار «هر چه عجیبتر، بهتر» است. اختراعها، کشفها، حوادث غیرعادی و استثنایی (مانند زن 90سالهای که فرزند به دنیا میآورد، یا بلندترین برج جهان) همگی ارزش شگفتی یا استثنا دارند.
7. درگیری5: این ارزش خبری بر «هر چه شدیدتر، بهتر» تأکید دارد. رویدادهایی که با برخورد، اختلاف و درگیری در شکلهای گوناگون (مانند برخورد انسان علیه انسان، انسان علیه طبیعت، فاجعههای طبیعی، حوادث مربوط به وحوش، سرقتها و تصادفها) همراه باشند، جذابیت زیادی برای پوشش خبری توسط خبرنگاران دارند.
8. دربرگیری6: شعار اصلی در این ارزش «هر چه گستردهتر، بهتر» است. یک خبر در زمان حال و آینده بر زندگی چه تعداد از افراد جامعه تأثیر میگذارد؟ اگر وقوع یک خبر بر بخش عمدهای از جامعه اثرگذار باشد، ارزش دربرگیری دارد. این دربرگیری میتواند مادی یا معنوی باشد (مانند خبر صدور شناسنامه هوشمند برای افراد جامعه).
چرا رسانهها بر این ارزشها تمرکز میکنند؟رسانهها، بهعنوان کسبوکار، برای آنکه مشتریان بیشتری جذب کنند و رقیبان خود را کنار بزنند، بهدنبال «فروختن» چیزی هستند که دیگران ندارند. لذا آنها اخبار را مبتنی بر ارزشهای خبری خودشان پوشش میدهند تا مخاطبان بیشتری جذب و اهداف سیاسی، اقتصادی و فرهنگی خود را محقق کنند.
در چنین موقعیتی، بهعنوان مخاطبی آگاه و فعال و مجهز به سواد خبری، چه باید کرد؟ مخاطب فعال رسانه وظیفه دارد رژیم مصرف خبری خود را بر اساس خودشناسی، هدفها و آرمانهای شخصیاش تنظیم کند. این رژیم سه اصل دارد:
1. ضرورت موضوعی: مخاطب باید خبرهایی را پیگیری کند که دانستن آنها واقعاً ضروری و حائز اهمیت باشد و اگر آنها را نداند، ضرر جبرانناپذیری بر زندگیاش وارد شود. پس نباید ذهن خود را در قبال سیل انبوه اخبار گوناگون بیپناه بگذارد.
2. کاربست عملی و کاربرد: از میان خبرهای ضروری و حائز اهمیت، مخاطب باید وقت بیشتر را برای پیگیری خبرهایی صرف کند که در زندگی روزمرهاش بیشترین کاربست عملی و کاربرد را دارند یا به خود او مربوط هستند و میتواند در مورد آنها اقدامی انجام دهد. صرف اینکه یک خبر مورد استقبال و توجه دیگران قرار گرفته، نباید به سمت پیگیری آن برود.
3. پیگیری عمیق و منسجم: مخاطب باید خبرهایی را که برایش مهم و مرتبط هستند بهصورت عمیق و منسجم مطالعه کند، نه پراکنده و هیجانی یا بدون فکر و تحلیل.
با این راهکارها و به همراه اصلاح شیوه مصرف رسانهای، انتظار میرود مخاطب آگاه بتواند خود را از سردرگمی و دورشدن از واقعیت، که ناشی از انتشار اخبار ضد و نقیض یا حتی خبرهای دروغ است، ایمن کند و همواره به سمت یافتن واقعیت حرکت کند.
پینوشتها
1. News Genre
2. Proximity
3. Prominence
4. Magnitude/Frequency
5. Conflict/Controversy
6. Impact
۱۹
کلیدواژه (keyword):
رشد فناوری آموزشی، تربیت فناورانه،سواد رسانه،فراموشی انتخابی رسانه ها، اخبار، امیرحسین سهرابی