از انقلاب صنعتی به بعد، دیجیتالشبکهها و رسانهها به عضوی جدانشدنی از سبد مصرف نوجوانان تبدیل شدهاند. این اتفاق در کنار خلق فرصتهای گوناگون برای نوجوانان، مانند افزایش دانش و بهبود خلاقیت، آنها را وارد مسیری پرچالش و پرابهام نیز کرده است؛ مسیری که آسیبهای بسیاری برایشان دارد و در صورتی که مشکلات آن مدیریت نشوند، میتواند بسیار خطرناک باشد. یکی از پرمصرفترین رسانههای اجتماعی در میان نوجوانان، رسانههای اجتماعی شبکههای متا و بهخصوص اینستاگرام هستند. اینستاگرام بهعنوان یکی از محبوبترین شبکههای اجتماعی میان نوجوانان، فضایی برای اشتراکگذاری عکس، ویدئو، استوری و ارتباط با دیگران فراهم کرده است. با وجود جذابیتهای ظاهری، این بستر با ویژگیهایی چون فیلترهای تصویری، الگوریتمهای تقویتکننده پسند (لایک) و نمایش سبک زندگیهای اغراقشده، میتواند بر مغز و بهخصوص تصویر ذهنی نوجوانان از خودشان و دیگران اثرات نامطلوبی داشته باشد.
مشکلات روانی
«چند نفر پست من را لایک کردند؟ چرا فلانی لایک نکرد؟ چرا او کامنت مرا جواب نداد؟ چرا استوری مرا ندید؟ منظورش از آن استوری چه بود؟» حتماً تا به حال این جملهها یا جملههای مشابهی را از زبان نوجوانان اطرافتان شنیدهاید! اگر خیلی نگران نمیشوید، باید بگویم که همه اینها زنگ خطر هستند! این جملهها به این معنا هستند که نوجوان بهشدت درگیر اینستاگرام شده است و آرامآرام به سمت وسواس فکری حرکت میکند. در واقع یکی از اصلیترین پیامدهای منفی استفاده از شبکههای اجتماعی متا، بهخصوص اینستاگرام، افزایش مشکلات روانی در میان نوجوانان است. سازوکارهای این رسانه بهگونهای طراحی شدهاند تا محتوایی را نمایش دهند که بیشترین درگیری را در مخاطب ایجاد میکند. درگیری زیاد با سازوکارهای اینستاگرام نیز میتواند مشکلاتی نظیر «کاهش اعتمادبهنفس، افزایش اضطراب و افسردگی» را برای نوجوانان ایجاد کند. مثلاً ساختار پسند (لایک) در اینستاگرام نوجوان را وارد ر قابتی برای جذب پسند میکند و شکست یا درگیری بیشازحد او با این موضوع میتواند به سمت وسواس فکری سوقش دهد. نکته مهم این است که میزان و عمق این مشکلات روانی در دختران بیشتر از پسران است و حتماً مراقبت بیشتری را طلب میکند.
آزار و اذیت اینترنتی
یکی دیگر از پیامدهای نگرانکننده فعالیت نوجوانان در شبکههای اجتماعی متا، ارعاب رایانهای (سایبربولینگ)1 است. چیزی که درباره موضوع متا اوضاع را پیچیدهتر میکند، ساختار آن است. متا و بهطور خاص اینستاگرام، برای در معرض توجهبودن طراحی شدهاند. مخاطبان نیز در این مسیر حرکت میکنند و جزئیات زندگی خود را در این فضا به اشتراک میگذارند و این اتفاق آغازی است برای آزارهای اینترنتی. هنگامی که در فضای نافراموش متا، مخاطبان بهراحتی از خود و اطرافیان خود میگویند، راه را برای اخاذی و آزارهایی که در متا رخ میدهد باز میکنند. آمار نیز همین موضوع را تأیید میکند. چیزی حدود 60 درصد از مخاطبان نوجوان متا تا به حال در این فضا مورد آزار اینترنتی قرار گرفتهاند. برخی از مهمترین آثار آزارگری مجازی بر نوجوانان شامل افزایش شدید اضطراب، افسردگی و احساس تنهایی، افت عملکرد تحصیلی و در موارد شدیدتر بروز افکار یا رفتارهای خودآسیبرسان یا خودکشی است. بیشترین میزان آزار و اذیت اینترنتی در بخش پیام مستقیم اینستاگرام رخ میدهد که بهطور طبیعی به توجه و مراقبت بیشتری نیاز دارد.
البته حفظ چارچوبهای حریم خصوصی توسط نوجوانان و هشدار به آنان در اینباره و بررسی مصداقی چند آزارگری مجازی میتواند نوجوانان را از اهمیت این موضوع باخبر کند و تا حد قابلقبولی از آزارگری کم کند.
تغییر سبک زندگی
اینستاگرام بر مبنای ساخت شبکههای انسانی با محوریت اشتراکگذاری لحظههای کاربران توسعه یافته است. شاید این سازوکار در نگاه اول بیمشکل جلوه کند، اما ماجرا در اینجا به اتمام نمیرسد. کاربران با اشتراکگذاری لحظهبهلحظه زندگی خود در اینستاگرام، این رسانه اجتماعی را به آوردگاهی برای مقایسه تبدیل میکنند. کاربران در این رسانه به شکل مداوم خود را با دیگر کاربران مقایسه میکنند و به این دلیل که از زمینههای زندگی دیگران بیخبرند یا دیگر کاربران با فنون بازنمایی، زندگی خود را از آن چه هست بهتر نمایان میکنند، نسبت به زندگی خود بدبین میشوند و احساس نارضایتی آنها افزایش مییابد. میزان نارضایتی از زندگی، بهخصوص نارضایتیهای مربوط به شکل بدن یا ظاهر، به شکل قابلتوجهی در میان کاربران اینستاگرام بیشتر از افرادی است که از این رسانه استفاده نمیکنند.
نکته مهم دیگری که میتواند سبک زندگی کاربران متا را بیشتر از بقیه موارد تغییر دهد، وجود الگوهایی است که برای کاربران به شکل زیادی اعتیادآورند. الگوهایی مانند ارسال اعلان (نوتیفیکیشن) و پسندکردن، وجود حرکت بینهایت در صفحه2، چینش صفحه جستوجوی3 کاربران مطابق با جستوجوهای قبلی آنان و امکان اشتراکگذاری تاریخچه4، مخاطبان را به مقدار زیادی وابسته خود و بهاصطلاح دچار اعتیاد میکند. این اعتیاد اثرات زیادی را بر مخاطب میگذارد؛ آثاری که بهکلی زندگی فرد را متأثر میکنند. کاهش خواب شبانه، کاهش فعالیت بدنی و ازبینرفتن ارتباطهای حقیقی میان افراد از مهمترین تأثیراتی است که در اثر استفاده مداوم و مکرر از متا برای فرد به وجود میآیند.
مواجهه با محتوای نامناسب
موضوع دیگری که در فضای متا میتواند برای نوجوانان مضر باشد، وجود محتوای مخرب برای نوجوانان است؛ محتوای جنسی و پرخشونتی که میتواند مسیر رشد و شکلگیری شخصیت نوجوان را با چالشهای جدی روبهرو کند. شاید نکته مهم این است که این موضوع تنها برای ما و فرهنگمان چالشآفرین نیست، بهمرور به دغدغهای جهانی تبدیل شده است. نمونههای زير جهانیبودن این دغدغه را بهخوبی نشان میدهند:
شکایت چند ایالت آمریکا از «متا»: اینستاگرام آگاهانه به کودکان آسیب زده است
چندین ایالت آمریکا شکایتی را علیه متا تنظیم کردند که نشان میدهد این شرکت از کاربران زیر سن قانونی اینستاگرام آگاه بوده و نهتنها برای کاهش آسیب به آنها اقدام نکرده است، بلکه حریم خصوصی این کاربران را نیز زیر پا میگذارد.
جمعبندی
متا یا هر رسانه اجتماعی دیگری، حتماً میتواند به زندگی انسان کمک کند و آن را راحتتر از قبل سامان دهد. اما نکته مهم این است که این سهولت بدون هزینه بهدست نمیآید و گاهی هزینههایی را بر زندگی نوجوانان تحمیل میکند که هرگز به آوردههایی که از آن رسانه داشتهاند نمیصرفد. در این میان، وظیفه بزرگی بر عهده معلمان و مربیان است که بتوانند دانشآموزان خود را در این باره آگاه کنند. آگاهی دانشآموزان در کنار توانمندسازی خانوادهها میتواند نوجوانان را بیشازپیش در برابر خطرهای این رسانههای اجتماعی مصون نگه دارد.
پینوشتها
1. Cyberbullying: در مجله رشد فناوری آموزشی، شماره پیدرپی 318، اسفندماه 1402، مقاله مردمآزارهای مجازی، مفهوم آزارگری توضیح داده شده است.
2. Scroll
3. Explore
4. Story