مقدمه
اولین اقدام برای حفظ سلامت، شناخت اعضای داخلی بدن و ساختار و عملکرد آنهاست. بدون شناخت و درک اهمیت آنها، هر چند درباره حفظ سلامت توصیههای متعدد شده باشیم، رعایت نکات و مراقبت از اعضای بدن امکانپذیر نیست.
این شناخت برای معلمان ضرورت بیشتری دارد، زیرا ضمن مراقبت از سلامت خود و کسب تجربههای مفید در اینباره، با بهرهگیری از روشها و آداب آن میتوانند این نکات و مطالب را به زبان مناسب خودشان به خانواده، اطرافیان و دانشآموزان منتقل کنند و در برقراری سلامت جامعه نقشی جدی داشته باشند.
در این دوره برای سلامت معلمان عزیز بنا داریم در هر شماره یکی از اعضای مهم بدن را معرفی و نکات خاصی در بیان مراقبت آن یادآوری کنیم.
وظایف اصلی کلیهها در بدن
1. پالایش خون و دفع مواد زائد:
کلیهها روزانه حدود 18٠ لیتر پلاسما را تصفیه و مواد زائد حاصل از سوختوساز (مانند اوره، کراتینین و اسید اوریک) را از بدن خارج میکنند.
2. تنظیم تعادل آب و الکترولیتها:
کلیهها در حفظ تعادل سدیم، پتاسیم، کلر، کلسیم و سایر الکترولیتها در مایعات بدن نقش کلیدی دارند.
3. تنظیم اسید- باز1 (اسیدیبازیبودن خون):
کلیهها با دفع یونهای هیدروژن2 و بازجذب بیکربنات3، به حفظ تعادل اسیدی ـ بازی خون کمک میکنند.
4. تنظیم حجم خون:
کلیههابا تنظیم مقدار آب و نمک، در تنظیم حجم مایعات بدن نقش مهمی دارند.
5. تولید هورمونهای ضروری:
- اریتروپویتین4: که موجب تحریک مغز استخوان برای ساخت گلبول قرمز میشود.
- کلسیتریول: فرم فعال ویتامین دی، که در جذب کلسیم و سلامت استخوان مؤثر است.
- رنین: برای تنظیم فشار خون و تعادل سدیم.
6. تنظیم فشار خون:
از طریق عملکرد رنین ـ آنژیوتانسین ـ آلدوسترون، کلیه در تنظیم فشار خون نقش دارد.
چرا باید مراقب کلیههایمان باشیم؟
تعریف کلیه
کلیهها دو اندام لوبیاییشکل به رنگ قرمز مایل به قهوهای هستند که در ناحیه پشتی شکم، در دو طرف ستون مهرهها و زیر دندههای انتهایی قرار دارند. هر کلیه تقریباً به اندازه یک مشت بسته انسان است و وزن آن در بزرگسالان بین 125 تا 17٠ گرم متغیر است.
نگاهی به اهمیت کلیهها از دیدگاه طب سنتی ایرانی
کلیهها از رکنهای حیاتی بدن در طب نوین و طب سنتی به شمار میآیند. در طب سنتی ایرانی، علاوه بر نقش و عملکرد بالا، در منابع معتبر همچون «قانون در طب» ابنسینا و «ذخیره خوارزمشاهی» اسماعیل جرجانی، کلیهها بهعنوان اعضای رئیسه دستهبندی نشدهاند، اما عملکرد آنها برای پایداری قوا و حفظ توازن مزاج بدن بسیار مهم تلقی میشود. کلیهها که با واژههایی مانند «کُلیه، گرده یا کلیههای گردهای» نیز شناخته میشوند، در حفظ توازن حرارت، رطوبت، قوه جنسی و حتی استواری بدن مؤثرند. در طب سنتی، برخلاف نگاه مکانیکی صرف، اعضا بهصورت دستگاههای مرتبط با هم دیده میشوند. کلیهها با مغز، نخاع، مثانه و اندامهای جنسی ارتباط انرژیایی و مزاجی دارند. به همین دلیل، اختلال در عملکرد کلیه میتواند باعث ضعف اعصاب و اختلال در تخلیه ادرار شود.
بر اساس متون، حرارت و رطوبتی غریزی که از مغز و قلب سرچشمه میگیرد، در کلیه ذخیره و برحسب نیاز بدن مصرف میشود. مراقبت از کلیهها نهتنها از بروز بیماریهای کلیوی جلوگیری میکند، بلکه در افزایش نشاط و انرژی حیاتی نقش مهمی دارد. ضعف یا تحلیل این منابع در کلیه، نشانهای از کاهش عمر طبیعی یا زودرسبودن پیری قلمداد میشود.
علائم ضعف کلیه از دیدگاه طب سنتی
از دیدگاه حکیمان طب سنتی، ضعف کلیه ممکن است با این علائم همراه باشد:
- درد کمر و پشت
- تکرر ادرار یا کاهش ادرار
- نفخ شکم یا انسداد روده (به دلیل تأثیر کلیه بر هضم سوم)
- ورم اندامها، بهویژه ساق پا
- احساس خستگی مداوم، بهویژه هنگام صبح
علل ضعیفشدن کلیهها
1. خوردن زیاد غذاهای سرد و تر مانند ماست، دوغ، خیار، هندوانه، ماهی و انواع ترشی؛
2. خوردن بیشازحد آب در شب یا هنگام گرسنگی؛
3. قرارگرفتن در معرض سرما، بهویژه در ناحیه کمر و پاها؛
4. سستی عمومی بدن یا سوء مزاج سرد و تر؛
5. خوردن زیاد نمک و غذاهای شور؛
6. خوردن افراطی پروتئین حیوانی؛
7. خوردن نوشابههای گازدار و قندی؛
8. خوردن غذاهای فرآوریشده (سوسیس، کالباس و چیپس)؛
9. مصرف خودسرانه داروها، بهخصوص داروهای مسکن ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن؛
1٠. مصرف سیگار؛
11. پرخوری و نوشیدن زیاد مایعات با معده پر؛
12. بیتحرکی و نشستن طولانیمدت؛
13. دفعنکردن بهموقع ادرار؛
توصیههای تقویتی برای حفظ سلامت کلیهها
- حفظ تعادل مزاج کلیه با پرهیز از خوردنیهای سرد و مرطوب؛
- ماساژ کمر با روغنهایی مانند روغن زیتون، سیاهدانه یا روغنهای گرمی مانند بادام تلخ؛
- خوردن خوراکیهای گرم و خشک مانند نخودآب، دارچین، زعفران، زنجبیل، شقاقل، میخک، پیاز، خرما و عسل؛
- استحمام با آب گرم و خشککردن سریع بدن؛
- تحرک منظم: پیادهروی روزانه باعث بهبود جریان خون کلیوی میشود؛
- دفع بهموقع ادرار: نگهداشتن مکرر ادرار به کلیه آسیب میزند؛
معلمان و دانشآموزان به دلیل سبک زندگی خاص خود (ساعتهای طولانی نشستن، فشارهای ذهنی، تغذیه گاهوبیگاه، و بیتحرکی) به توصیههای ویژهای برای مراقبت از کلیههای خود نیاز دارند. در ادامه توصیههایی ویژه برای این دو گروه ارائه شدهاند:
توصیههای مراقبت از کلیه به معلمان
رفتارهای مفید
1. استراحت بین کلاسها: بعد از هر دو ساعت تدریس، چنددقیقهای ایستادن، راهرفتن یا کشش ساده انجام دهید تا گردش خون کلیوی تقویت شود.
2. نوشیدن آب در فاصلههای مناسب: همیشه بطری آب همراه داشته باشید تا در صورتیکه تشنه شدید، به اندازه رفع تشنگی بنوشید. پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: آب را یک نفس نخورید و آن را مزهمزه کنید (بمکید).
3. پوشیدن لباس گرم در ناحیه کمر: محیطهای آموزشی در پاییز و زمستان سردند. کمردرد ناشی از سرما ممکن است نشانه اختلال کلیه باشد.
4. تنظیم فشار روانی کاری: فشار روانی میتواند بر فشار خون اثر بگذارد و فشار خون بالا از عوامل آسیب به کلیههاست.
5. پرهیز از مصرف زیاد چای و قهوه: بهخصوص بهجای آب. چای زیاد باعث افزایش اگزالات و خطر سنگ کلیه میشود.
تغذیه پیشنهادی به معلمان
- خرما یا انجیر خشک بین کلاسها تقویتکننده کلیه و مغز است.
- مصرف دمنوشهایی مثل بابونه، دارچین یا زنجبیل توصیه میشود.
- صبحانه کامل با نان سبوسدار، پنیر، عسل یا ارده.
- پرهیز از خوردن غذاهای آماده شور و چرب.
توصیههای مراقبت از کلیه به دانشآموزان
رفتارهای مفید
1. تحرک در زنگهای تفریح: دویدن، پریدن یا پیادهروی برای افزایش جریان خون در کلیهها؛
2. دفع بهموقع ادرار: عادت برخی دانشآموزان در نگهداشتن ادرار، بهویژه در ساعتهای طولانی مدرسه، برای کلیه مضر است.
3. اجتناب از نشستن طولانیمدت پشت میز سرد یا زمین: حتماً لباس گرم بپوشند و از زیرانداز استفاده کنند.
4. نوشیدن آب بهجای نوشابه یا آبمیوه صنعتی
تغذیه پیشنهادی به دانشآموزان
- خوردن میانوعدههای خانگی، مثل گردو، خرما، موز و لقمههای خانگی به جای چیپس، پفک و نوشابه.
- نوشیدن آب به همراه کمی عسل یا لیموترش تازه.
- خوردن صبحانه گرم، مثل تخممرغ آبپز، عدسی یا فرنی با دارچین.
جمعبندی
معلمان و دانشآموزان به دلیل فعالیت فکری بالا و تحرک محدود، بیش از دیگران در معرض اختلالهای پنهان کلیوی قرار دارند. رعایت اصول سادهای چون نوشیدن صحیح آب، فعالیت بدنی کوتاهمدت، مصرف خوراکیهای گرم و طبیعی، و دوری از بینظمیهای تغذیهای در سلامت کلیهها نقش مهمی دارد.
منابعی برای مطالعه بیشتر منابع طب سنتی
1. ابنسینا. قانون در طب. جلد دوم. باب اعضای بدن و وظایف آنها.
2. جرجانی. ذخیره خوارزمشاهی. باب اعضای مفرده.
3. عقیلی خراسانی، خلاصهالحکمه، بخش تشریحالاعضا.
4. ناظمالاطباء. قاموس طب. مدخل «گرده».
پینوشتها
1. PH خون
2. H
3. HCO
4. EPO