سخن اول. ماه مهر و شروع فصل پاییز همیشه آغازی برای یادگیری و آموزش در زمینههایی است که با آنها در تعلیموتعلم ارتباط داریم. از جمله، آنچه به آموزشدهندگان اعم از استادان، معلمان و آموزگاران (در آموزش جغرافیا) ارتباط پیدا میکند، آشنایی با شیوههای یادگیری و ابزارهایی است که آنها را در امر آموزش کمک میکنند. همچنین آشنایی با تغییراتی است که در محیط کره زمین (در مجموعه سرفصلهای درسی) رخ میدهد.
دوران ما (دوره آنتروپوسن)، دورانی توصیف و تعریف میشود که در آن انسانها با فناوریهای جدید، سطح سیاره زمین را تغییر میدهند. در آموزش جغرافیا، این صرفاً زمینهای برای تدریس و یادگیری نیست، بلکه فراخوانی برای بازاندیشی در مبانی چیستی و چگونگی تدریس است. تقسیمبندیهای سنتی موضوعهای درسی در مدرسهها، نتایج یادگیری ثابت و ارزیابیهای خطی، همیشه با چالشهای ناشی از عدم قطعیتهای آنتروپوسن همسو نیستند. این امر مستلزم در نظر گرفتن ایدههای برنامه درسی است که ریشه در ابعاد اخلاقی، نظاممند (سیستمی) و زمانی سامانههای (سیستمهای) کره زمین دارند.
مقیاس، سرعت و پیچیدگی بحرانهای عظیمی که اکنون در جهان روی میدهند، نیازمند آگاهی جغرافیایی و زیستمحیطی است که شامل «تفکر سیارهای» نیز میشود. تفکر سیارهای چالشی برای آموزش تغییرات اقلیمی، و ازدستدادن تنوع زیستی یا شهرنشینی است. لازم است تواناییهای دانشآموزان، برای درک وابستگیهای متقابل در مقیاسهای متفاوت، عبور از معضلات اجتماعی – بومشناختی (اکولوژیکی) و قرار گرفتن در شبکه وسیعتر روابط سیارهای، توسعه یابد.1
سخن دوم. از جمله عوامل مؤثر در تداوم فعالیت نشریههای علمی و تخصصی، توجه و اقبال مخاطبان و همراهی و حمایت آنهاست. اینکه براساس آمارها اعلام میشود تعداد فروش مجلههای تخصصی رشد بسیار اندک است، بیانگر اقبال کم معلمان، دانشجو - معلمان و... است. البته یکی از دلایل میتواند نبود نسخه چاپی و انتشار الکترونیکی نشریهها باشد. مجله «رشد آموزش جغرافیا» تا شماره 125 نسخه چاپ کاغذی داشت. از شماره 126 نشریه دیگر نسخه چاپی ندارد. بهقاعده روشن است که میتواند به تعداد معلمان و دبیران جغرافیا، مدرسههای دولتی و غیرانتفاعی، و کتابخانههای عمومی کشور متقاضی نسخه چاپی وجود داشته باشد. در نتیجه ضرورت دارد مدیریت نشریههای تخصصی رشد، در فرایند انتشار این نشریهها تجدید نظر کنند.
سخن سوم. در این شماره مجله، به ترتیب، مقاله «لزوم بهکارگیری فناوری اطلاعات در آموزش محتوای جغرافیایی دوره متوسطه دوم، پایه دهم» تأکید دارد که استفاده از ابزارهای مدرن فناوری میتواند به ارتقای کیفیت تدریس و یادگیری کمک شایانی کند. جغرافیا بهعنوان علمی میانرشتهای، نیازمند رویکردهایی نوین برای رفع یکنواختی شیوههای آموزشی، بهبود تعامل دانشآموزان با محتوای درسی، و تسهیل درک مفهومهای پیچیده جغرافیایی است.
مقاله «کاربرد هوش مصنوعی در آموزش جغرافیا» به بررسی تأثیر تلفیق «هوش مصنوعی» (AI) و روش «واک»2 (دیداری3، شنیداری4 و حرکتی5) در کلاس جغرافیا میپردازد و راهکارهایی عملی برای غنیسازی تجربه یادگیری و حل چالشهای موجود در روشهای سنتی ارائه میدهد.
مقاله «آموزش جغرافیا در دوره متوسطه: ادراکات و تجربیات معلمان» ادراکات و تجربیات معلمان دوره متوسطه را از جغرافیا، بهعنوان یک رشته تحصیلی بررسی میکند و اطلاعات مفیدی در مورد تجربیات معلمان در تدریس در دبیرستانهای نپال ارائه میدهد.
مقاله «فضاشناسی در علم جغرافیا» تأملی بر کتاب «برای فضا» دارد. این کتاب اثری کلیدی، بینشآفرین، خلاق و عمیق از یکی از برجستهترین جغرافیدانان معاصر جهان، دورین باربارا مسی (2016-1944) است. «برای فضا» با ارائه بحثی پُرشور برای بازاندیشی درباره فضا، برخی از پیشفرضهای تثبیتیافته فلسفه و روشهای آشنا برای توصیف جهان را مورد تأمل و نقد قرار داده است و نشان میدهد که آنها چگونه فهم ما را از چالش و توان فضا محدود میکنند.
مقاله «تحلیل اسطورهای و نمادشناسانه نام قارهها»، با رویکردی میانرشتهای، به تحلیل اسطورهای و نمادشناسانه نام قارهها میپردازد و تلاش دارد فراتر از نگاه صرفاً جغرافیایی، لایههای پنهان زبانی، فرهنگی و اسطورهای را در نامگذاری این پهنههای جهانی شرح دهد.
مقاله «پیشرفتهای جهانی زمینگردشگری (ژئوتوریسم)»، علاوه بر مفهومسازی، به فرایندها، زیرساختهای گردشگری، گسترش زمینگردشگاهها (ژئوپارکها) و بومگردشگری (اکوتوریسم) پرداخته و توسعه آنها را در بسیاری از نواحی طبیعی و شهری (بهویژه مکانهای گردشگری در محیطهای زمینشناختی) در کانون توجه قرار داده است.
سخن آخر، جغرافیای آنتروپوسن. بشریت اکنون بهواسطه طیف وسیعی از فعالیتها و تأثیرات، نقش غالبی در تغییر محیط زیست جهانی ایفا میکند. این تسلط را میتوان در فرایندهای طبیعی و اجتماعی متنوع، از جمله تغییرات اقلیمی جهانی، تخریب زمین، شهرنشینی، انقراض گونهها، آلودگی و تکهتکهشدن زیستگاهها مشاهده کرد. مقیاسهای مکانی و زمانی این فرایندهای دگرگونکننده، به ایجاد یک واحد زمینشناسی جدید پیشنهادی به نام آنتروپوسن منجر شده است که برای برجستهکردن تأثیرات انسان بر سامانه (سیستم) زمین و تدوین اقداماتی برای رسیدگی به این مسائل مهم جهانی از آن استفاده میشود.
اصطلاح آنتروپوسن، ابتدا در آغاز قرن بیستویکم، برای برجستهکردن مقیاس تأثیر انسان بر سامانه زمین ابداع شد. این تأثیر یک واحد زمینشناسی جدید را در مقیاس زمان زمینشناسی تعریف میکند. «کمیسیون بینالمللی چینهشناسی» (ICS) این مقیاس زمانی را تدوین کرده است که به صورت دورهای مقیاس زمانی زمینشناسی را بر اساس تحقیقات جدید در طول تاریخ زمینشناسی زمین بهروزرسانی میکند.
یکی از جنبههای کلیدی - معمایی، زمان شروع آنتروپوسن است. بیشتر استدلالها برای دوره بین 7000 تا 5500 سال پیش، دوره پس از انقلاب صنعتی یا دوره پس از 1950 است. جغرافیا میتواند بهعنوان رشتهای محوری، برای درک و تعریف آنتروپوسن عمل کند؛ بهویژه به این دلیل که جغرافیدانان بر «فضا» و «زمان» تمرکز دارند که اجزای اصلی تعریف رسمی آنتروپوسن بهعنوان یک واحد زمینشناسی هستند.
علاوه بر این، یکی از اصول اصلی جغرافیا، گردهمآوردن سامانههای طبیعی و اجتماعی زمین در جغرافیای طبیعی و انسانی، و در سطوح مشترک آنهاست. مفهوم آنتروپوسن میتواند برای گردهمآوردن جغرافیدانان انسانی و طبیعی، و افراد رشتههای مرتبط عمل کند تا به مشکلات عمدهای رسیدگی کنند که بشریت در قرن حاضر و پس از آن، با آنها روبهروست6.
پینوشتها
1. Kidman, G & Chang, C (2025) Planetary pedagogies: reimagining geography and environmental education in the anthropocene, International Research in Geographical and Environmental Education, 34:3, 215-219, doi: 10.1080/10382046.2025.2519879
2. VAK
3. Visual
4. Auditory
5. Kinesthetic
6. Moss, P. T. (2024). The geography of the Anthropocene. Geographical Research, 62(2), 213–215. https://doi.org/10.1111/1745-5871.12651