تدریس کتاب های دینی و قرآن با تأکید بر کتاب المراقبات حاج میرزا جواد آقا ملکی تبریزی

1. انواع روش‌های تدریس با تأکید بر کتاب‌المراقبات

الف. تمثیل: از جمله الگوهایی که دبیران می‌توانند برای فهم بهتر دانش‌آموزان از آن بهره گیرند، الگوی تمثیلی (استفاده از مثال) است. مثال در توضیح و تفسیر مباحث نقش انکارناپذیری دارد، به‌گونه‌ای که هیچ علمی برای روشن ساختن مباحثش بی‌نیاز از تمثیل نیست. گاه می‌شود یک مثال زیبا که با مقصود هماهنگ است، مطلب را از آسمان به زمین می‌آورد و برای همه قابل فهم می‌کند (تفسیرنمونه، 1380، ج 10: 172). به واقع، می‌توان گفت: حسی کردن مسائل عقلی، نزدیک کردن معارف بلند به ذهن، تأثیرگذاری بر مخاطب، انتقال معانی بسیار در قالب الفاظ کم، و زینت بخشیدن به کلام، از فواید استفاده از تمثیل است (تمثیلات قرآن، 1382: 33). خداوند متعال که خود اولین معلم است¹، در بسیاری از آیات قرآن، برای نزدیک کردن مفاهیم قرآنی به ذهن بشر، از این روش استفاده کرده² و مثال‌های نغز و شیرینی که هر یک در جای خود زیبا و آموزنده نیز هستند ارائه داده است.

حق مثل‌ها را زند هر جا به جاش

می‌کند معقول را محسوس و فاش

تا که دریابند مردم از مَثَل

آنچه مقصود است بی‌نقص و خِلَل

برای نمونه، خداوند متعال انفاقی را که در راه خدا و از روی اخلاص صورت پذیرد،‌ به دانه‌ای مثال‌زده است که از آن هفت خوشه رویش می‌یابد و در هر خوشه صد دانه نهفته است. در این تمثیل، انفاق به کاشتن دانه،‌ و اخلاص انفاق‌کننده به زمین پاک و مستعد، و ثواب چنین انفاقی، به خوشه‌های فراوانی که هر کدام منشأ صد دانه دیگرند تشبیه شده است (بقره/261). در این تمثیل، این مطلب که پاداش فرد انفاق‌کننده نزد خداوند هفتصد برابر می‌شود،‌ با بیانی شیوا در ذهن مخاطب نقش می‌بندد. همچنین، خداوند متعال در آیه‌ای دیگر از قرآن،‌ زندگی دنیا را به آبی که از آسمان نازل کرده مثال می‌زند که در پی آن زمین سبز و خرم می‌شود و اهل آن مطمئن می‌شوند که می‌توانند از آن بهره‌مند شوند. اما ناگهان فرمان نابودی آن می‌رسد و چنان خشک می‌شود که گویی اصلاً نبوده است (یونس/ 24). در این مثال نیز خداوند کم‌ارزش بودن و هدف نبودن و فانی شدن زندگی دنیایی را به ذهن بشر نزدیک کرده است.

مؤلف کتاب شریف المراقبات نیز در بخش‌هایی از کتابش، به‌منظور تأثیر بیشتر و نزدیک‌تر شدن مطالب به ذهن مخاطبان، از شیوه تمثیل استفاده کرده است. برای نمونه، در مقدمه می‌نویسد: «ای بنده روزهای زندگی تو از هنگام تولد تا زمان مرگت مانند ایستگاه‌های مسافرت تو به وطن اصلی‌ات است؛ همان جایی که در آن خلق شده‌ای تا زندگی جاوید داشته باشی» (المراقبات،‌ 1392: 27). مؤلف در این عبارت گذر عمر انسان را به ایستگاه‌هایی مانند کرده که مسافر در هنگام بازگشت به وطن خود، یکی پس از دیگری آن‌ها را می‌پیماید و از آن‌ها عبور می‌کند. همچنین، در جایی دیگر، در مورد افرادی که برای رسیدن به منافع دنیا پیوسته در سعی و تلاش هستند. (در حالی‌که می‌دانند این لذات به زودی از بین می‌روند)،‌ اما در رابطه با آخرت خود این‌گونه عمل نمی‌کنند، چنین مثال می‌زند: «اگر کالایی را برای تجارت بخری و سپس متوجه شوی اگر به جای آن کالایی دیگر می‌خریدی منفعت تو دو چندان می‌شد، اندوهگین می‌شوی و خود را سرزنش می‌کنی و درصدد جبران برمی‌آیی، حال اگر در تجارت آخرت هفتاد برابر سود را از دست بدهی، غمگین نمی‌شوی؟» (المراقبات،‌ 1392: 30).

ب. داستان‌گویی: ادبیات داستانی با فطرت آدمی سروکار دارد. در داستان حقایق سخت با پسند خواننده یا شنونده سازگار می‌شوند. داستان این رسانه فناناپذیر، کهنه نمی‌شود و قدرت حمل هر معنایی را دارد و در سن و سال آدمی محصور نمی‌ماند. از این رو،‌ قومی و اقلیمی را نمی‌توان نام برد که با داستان بیگانه باشند. داستان‌ها هنر متراکم‌اند که از زبان به دل و از دل به زبان کتابت کشانده شده‌اند. خداوند متعال نیز در قرآن کریم براساس این اصل،‌ انبوهی از پیام‌های خود را با زبان داستان بیان کرده است، تا جایی که برخی قرآن‌پژوهان به گردآوری تفاسیر قصصی روی آورده‌اند، تفسیر «سورآبادی» از ابوبکر عتیق نیشابوری، و «کشف‌الاسرار» از رشید‌الدین میبدی را از این دسته می‌توان نام برد (پژوهش‌نامه تفسیر و زبان قرآن، 1391: 50)، به قول شهید مرتضی مطهری،‌ اولین کتابی که داستان راستان را به منظور هدایت اجتماع بشری جزو تعلیمات عالیه خود قرار داده است، قرآن کریم است (داستان راستان، 1386، ج1: 24). لذا می‌توان روش داستان‌گویی را از جمله الگوهای مهمی دانست که دبیران محترم به کمک آن می‌توانند مفاهیم درسی را آسان‌تر در ذهن دانش‌آموزان ثبت کنند. ممکن است برخی دبیران این روش را ساده و بچگانه بدانند، اما مهم این است که این روش تا چه اندازه نتیجه مثبت دارد. شهید مطهری نقل می‌کند: هنگامی که مشغول نوشتن کتاب «داستان راستان» بودم، عده‌ای از دوستان مرا ملامت می‌کردند که چرا تألیفات مهم علمی را کنار نهاده و به چنین کار ساده‌ای روی آورده‌ام! آنان می‌گفتند اثری که به نام تو منتشر می‌شود باید حداقل در ردیف «اصول فلسفه» باشد و این کار برای تو کوچک است. معلوم شد که مقیاس بزرگی و کوچکی در نظر آنان، مشکل بودن یا ساده بودن کار است، و اینکه نتیجه کار چقدر مهم باشد، در نظر آنان ارزشی ندارد (داستان راستان، 1386،‌ ج1: 23).

مرحوم تبریزی درکتاب المرقبات بعضاً از روش داستان‌گویی استفاده کرده است. برای نمونه، در خصوص اینکه شیطان برخی از افراد را با حِلم و بردباری خداوند فریب می‌دهد و فرد به حِلم خداوند امید می‌بندد و به انجام گناه می‌پردازد،‌ می‌گوید: حلم خداوند گرچه زیاد است، ولی مجازاتش نیز سنگین است. سپس داستان قوم عاد را که شهری زیبا و مستحکم و متنعم داشتند و نیز قوم ثمود را که سنگ را شکافته و کاخ‌های بزرگی را برای خود می‌ساختند، و نیز داستان فرعون را با آن سپاه قدرتمندش بیان می‌کند. همچنین، به مناسبت،‌ داستان‌های غدیرخم، مباهله، و روزه گرفتن امیرالمؤمنین علی (ع) و حضرت فاطمه (س) و بخشیدن افطار خود به یتیم و فقیر و اسیر را به‌طور مشروح نقل کرده‌اند (المراقبات، 1392: 474 و 501 و 522).

ج. توضیح: از دیگر روش‌هایی که دبیران می‌توانند برای ارائه مطالب درسی به دانش‌آموزان از آن بهره‌مند شوند، استفاده از روش توضیحی است. این روش عبارت است از انتقال مستقیم مطالب به فراگیرندگان، همراه با شرح و بسط مطلب و ذکر مثال‌ها و نمونه‌های متعدد. در این روش، مطلب برای فراگیرندگان قابل فهم‌تر و عمیق‌تر بیان می‌شود و اطلاعات مورد نیاز آنان به شکل سازمان‌یافته و منسجم ارائه می‌گردد (ظرافت‌های معلمی، 1386: 78) مرحوم تبریزی در کتاب المراقبات بسیاری از مباحث دینی را با شرح و بسط کامل بیان کرده‌اند که استفاده از آن‌ها در موضوعات مرتبط با کتاب‌های درسی می‌تواند یارای دبیران باشد و اطلاعات وسیع‌تری نسبت به موضوع درس را در اختیار قرار دهد. برای نمونه، می‌توان به دو مبحث «دعا» و «روزه» اشاره کرد. این دو موضوع در کتاب المراقبات با بحث‌های متنوع و گسترده‌ای آمده است. مثلاً در مورد شرایط دعا، مرحوم تبریزی به 25 مورد از شرایط دعا اشاره می‌کند که پرهیز از ظلم مالی و آبرویی به مردم، شریک ساختن دیگران در دعا، مکان‌های خاص، گریستن، قطع امید از دیگران و حضور قلب از این جمله‌اند. همچنین، در موضوع روزه مباحثی همچون درجات روزه، اقسام روزه‌داران، انواع تغذیه روزه‌داران، ملاک‌ تشخیص روزه خالص از روزه ریایی و شرایط روزه صحیح را به تفصیل بیان کرده‌ است.

د. سخنرانی: این روش عبارت است از بیان شفاهی و مستقیم مطالب برای فراگیرندگان. نوع ارتباط در این روش یکسویه و معلم‌محور است. لذا اگر چه مزیت‌هایی دارد، از جمله اینکه مقرون به صرفه و ارزان است، اما اگر دبیران بیش از اندازه از این روش استفاده کنند، فرگیرندگان. را تنها در طبقه دانش قرار می‌دهند و فهم مطالب درسی کمتر به وقوع می‌پیوندد (ظرافت‌های معلمی، 1386: 78). محتوای کتاب المراقبات نیز به گونه‌ای است که دبیران می‌توانند از آن برای ارائه مباحث درسی به روش سخنرانی استفاده کنند.

نتیجه‌گیری

در این جستار، ضمن بررسی محتوای کتاب المراقبات، نتایج زیر حاصل شد:

1. روش‌های قصه‌گویی، استفاده از تمثیل، توضیحی و سخنرانی، روش‌های تدریسی هستند که از محتوای کتاب المراقبات برداشت می‌شوند.

2. اگر چه المراقبات تنها یکی از منابع کتاب دین و زندگی در پایه دهم به شمار می‌آید، اما دقت در محتوای کتاب نشان داد که بسیاری از مباحث این کتاب با موضوعات درسی کتاب‌های پیام‌های آسمان در پایه‌های هفتم، هشتم و نهم نیز مرتبط است.

3. دبیران محترم می‌توانند با بهره‌گیری از محتوای کتاب المراقبات،‌ در پیاده‌سازی شیوه‌های تدریس دروس دینی موفق‌تر عمل کنند.

پی‌نوشت‌ها

1. الرحمن ـ علم‌القرآن ـ خلق الإنسان ـ علمه البیان (الرحمان/ 1 تا 4). خدای رحمان ـ قرآن را تعلیم داد ـ انسان را بیافرید ـ به او بیان آموخت.

2. و لقد ضربنا للناس فی هذا القرآن من کل مثل(زمر/ 27). و در این قرآن از هر گونه مَثَلی را برای مردم آوردیم ...

منابع

1. قرآن کریم

2. قاسمی، حمید. تمثیلات قرآن. (1382). انتشارات اسوه. قم.

3. مطهری، مرتضی. داستان راستان. (1386). انتشارات صدرا. تهران.

4. مکارم شیرازی،‌ ناصر. تفسیر نمونه. (1380). انتشارات نسل جوان. قم.

5. ملکی تبریزی، جواد. المراقبات. (1392). نشر اخلاق. قم.

6. نقیه،‌ مجید. ظرافت‌های معلمی. ( 1386). انتشارات گاج. تهران.