در دوران جنگ، آموزش با چالشهای متعددی روبهرو میشود. آثار روانی ناشی از ناامنی، جابهجایی جمعیت، تعطیلی مدرسهها، کاهش تمرکز دانشآموزان و در نهایت افت تحصیلی، ازجمله پیامدهایی هستند که فرایند یادگیری را تحت تأثیر قرار میدهند. از سوی دیگر، نبود کلاسهای حضوری و مشکلات زیرساختهای دیجیتال نیز شرایط را برای تدریس دشوارتر میسازد.
«سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی» در دوران همهگیری کرونا، برای شرایط تعطیلی مدرسهها سه الگوی آموزشی پیشبینی کرده بود: «آموزش کاملاً حضوری» (وضعیت سفید)، «آموزش ترکیبی» (وضعیت زرد) و «آموزش کاملاً غیرحضوری» (وضعیت قرمز). این الگوها بهگونهای طراحی شده بودند که نظام آموزشی بتواند متناسب با شرایط، بهسرعت و با انعطافپذیری میان آنها جابهجا شود.
برای درک بهتر فضای آموزشی در دوران جنگ، نگاهی به برخی از گفتههای دانشآموزان میاندازیم:
شادی، دانشآموز پایه یازدهم:
«مدرسه ما نشانی وبگاهی (سایتی) را در اختیارمان گذاشته بود که کلاسهای مجازی در آن برگزار میشد. اگر سرعت اینترنت مناسب بود، از آن استفاده میکردیم؛ اما بیشتر کلاسها در پیامرسان بله برگزار میشدند.»
سمیه، دانشآموز پایه پنجم:
«مدرسه درباره حضور و غیاب دانشآموزان حساسیت زیادی نداشت. حتی اگر کسی بهدلیل خوابماندن در کلاس شرکت نمیکرد، معمولاً با او برخوردی نمیشد.»
ندا، دانشآموز پایه هشتم:
«تکلیفهای زیادی برای بارگذاری دارم، اما در فرستادن آنها از طریق شاد با مشکل مواجه میشوم.»
علی، دانشآموز پایه دهم:
«الان صدای انفجار میآید؛ نمیدانم باید به پناهگاه بروم یا سر کلاس بمانم.»
حسین، دانشآموز پایه یازدهم:
«شاد در بارگذاری و دریافت فایلها مشکلات زیادی دارد و سرعت اینترنت هم پایین است. الان دو ساعت است که منتظر دریافت یک فایل هستم.»
مهرداد، دانشآموز پایه دوازدهم:
«کاش مدرسهها باز بودند. حداقل ساعت مشخصی سر کلاس حاضر میشدیم و برای فعالیتهای تکمیلی فرصت کافی داشتیم. الان اگر کلاس صبح برگزار نشود، به بعدازظهر منتقل میشود. برای امتحانات نهایی و آزمون سراسری چهزمانی درسها را مرور کنم؟»
* * *
اینها تنها نمونههایی از تجربههای دانشآموزان در دوران جنگ هستند. همانطور که مشاهده میشود، لایههای متفاوتی از مشکلات آموزشی در این شرایط نمایان میشوند. حال تصور کنید که علاوه بر این چالشها، آموزش درس زمینشناسی نیز با دشواریهای خاص خود روبهرو باشد.
در شرایط عادی فرصت کافی برای استفاده از روشهای فعال تدریس وجود دارد، اما زمانیکه با بحران و محدودیت مواجه میشویم، انعطافپذیری و خلاقیت معلمان نقش تعیینکنندهای در تداوم یادگیری ایفا میکند.
حال ببینیم چگونه برخی همکاران توانستهاند این تهدید را به فرصتی برای یادگیری تبدیل کنند. بسیاری از دبیران خلاق و دلسوز، تجربههای ارزشمندی را در این زمینه به اشتراک گذاشتند که برخی از آنها عبارتاند از:
• با توجه به پراکندگی دانشآموزان در استانهای متفاوت، از ظرفیتهای محلی هر منطقه برای انجام فعالیتهای عملی استفاده کردم. از دانشآموزان خواستم درباره یکی از معدنهای استان محل سکونت خود گزارش تهیه کنند، یا در صورت مشاهده پدیدههایی مانند چینخوردگیها، سنگهای شاخص، چاههای آب یا فسیلها، آنها را مستندسازی کنند.
• از دانشآموزان خواستم استان محل اقامت خود را معرفی کنند. خوشبختانه از استانهای متفاوت کشور در کلاس حضور داشتند. با توجه به اینکه در کتاب درسی از تصویرهای بومی استفاده شده است، از آنان خواستم تصویرها و فیلمهایی از همان پدیدهها از زاویههای متنوع تهیه و ارسال کنند. سپس این منابع را طبقهبندی کردم و برای هر فصل، پردهنگارهای آموزشی مناسبی آماده ساختم.
• بهدلیل قطعیهای مکرر اینترنت در زمان تدریس، فیلم آموزشی هر جلسه را از قبل آماده میکردم و پس از پایان کلاس برخط در اختیار دانشآموزان قرار میدادم.
• با استفاده از نرمافزارهای آموزشی، در پایان هر درس آزمونهای چندگزینهای گنجاندم. در صورت پاسخ صحیح، دانشآموز به سؤال بعدی هدایت میشد و در صورت پاسخ نادرست، ضمن کسر امتیاز، سؤالهای تکمیلی و تکرار همان مفهوم برای او نمایش داده میشد.
• از دانشآموزانی که در نزدیکی رودخانهها زندگی میکردند خواستم با رعایت نکات ایمنی و همراهی والدین، تغییرات جریان آب را در دو روز متفاوت بررسی کنند. آنها با مشخصکردن دو نقطه روی مسیر رودخانه و رهاکردن یک قطعه چوب یا کاغذ روی آب، سرعت جریان را اندازه میگرفتند و نتایج را با شرایط بارندگی مقایسه کردند.
این نمونهها نشان میدهند که حتی در شرایط جنگی نیز میتوان کلاس مجازی را به فرصتی برای یادگیری عملی و تجربهمحور تبدیل کرد. بیتردید خلاقیت معلمان و بهرهگیری از ظرفیتهای محیط پیرامون میتواند بخشی از محدودیتهای آموزش در بحران را جبران کند.
شما نیز تجربههای خود را در زمینه آموزش زمینشناسی در شرایط بحران با ما به نشانی olomzamin@roshdmag.ir به اشتراک بگذارید.