از هیچ تا صفر!

بابِلی‌ها اولین مردمانی بودند که روش عدد‌نویسی بر اساس «ارزش مکانی» را پدید آوردند. آن‌ها صفر را جزو عددها حساب نمی‌کردند و جای آن را خالی می‌گذاشتند، اما این کار گاهی گیج‌کننده می‌شد. چون به سختی می‌شد فرق بین عدد‌هایی مانند ۱۱، ۱۰۱ و ۱۰۰۱ را متوجه شد.


در یونان باستان هم عدد صفر وجود نداشت و ارسطو، فیلسوف یونانی، از «هیچ» بدش می‌آمد. چون هر وقت عددی را بر «هیچ» تقسیم می‌کرد، محاسباتش به هم می‌ریخت!
 

رومی‌های باستان اصلاً به صفر فکر نمی‌کردند و نیازی هم به آن نداشتند. چون عددها را با حرف‌های الفبا می‌نوشتند. مثلاً به جای ۱۲۰۱ می‌نوشتند: MCCI

(MCCI=1000+100+100+1=1201)
 

در تمدن «مایا»، مردمانی که در قاره‌ آمریکای مرکزی می‌زیستند، به جای صفر از شکل پوسته‌ صدف استفاده می‌کردند.


براهما گوپتا، ریاضی‌دان و ستاره‌شناس هندی قرن ششم میلادی، اولین کسی بود که از صفر در محاسبه‌های خود استفاده کرد. او همچنین نخستین ریاضی‌دانی بود که در حل مسئله‌های ریاضی، عددهای منفی را به کار برد. براهما در کتاب خود نوشته بود:

هر عدد به‌علاوه‌ صفر= همان عدد

صفر منهای هر عدد = همان عدد

صفر ضرب‌در هر عدد = صفر

هر عدد تقسیم بر صفر= صفر

البته امروزه ثابت شده است که هر عدد تقسیم بر صفر، برابر صفر نیست، بلکه بی‌نهایت است. این نشان می‌دهد که گاهی نابغه‌ها نیز اشتباه می‌کنند!

محمد بن‌موسی خوارزمی، ریاضی‌دان ایرانی که در قرن هشتم میلادی، یعنی حدود ۲۰۰ سال بعد از براهما گوپتا، در بغداد زندگی می‌کرد، کتاب‌های زیادی در زمینه‌ ریاضیات نوشت و در محاسبه‌های خود مثل براهما از صفر استفاده کرد. با ترجمه‌ کتاب‌های خوارزمی به زبان‌های اروپایی، استفاده از صفر در قاره‌ اروپا گسترش یافت. همچنین بازرگانان عرب در سفرهای خود به سرزمین‌های اروپایی، استفاده از عدد صفر را به رومی‌ها و سایر مردمان اروپایی یاد دادند.

در قرن شانزدهم، روش عدد‌نویسی هندی- عربی به‌طور کامل در کشورهای اروپایی مرسوم شده بود. استفاده از عدد صفر محاسبه‌هایی را امکان‌پذیر کرد که پیش از آن با روش‌هایی همچون عدد‌نویسی رومی، ممکن نبود. با استفاده از عدد صفر بود که ریاضی‌دان‌هایی مانند اسحاق نیوتن توانستند در قرن هفدهم میلادی موفقیت‌های چشمگیری در کارهای خود کسب کنند.

در دنیای امروز، اگر صفر نبود، خبری از رایانه‌ها، گوشی‌های هوشمند و فناوری دیجیتال هم نبود. چون آن‌ها با استفاده از عدد‌نویسی در مبنای دو، باید تمام اطلاعات را به صفر و یک تبدیل کنند.