تعریف مفاهیم
شخصیسازی در هوش مصنوعی و گپباتها (چتباتها3) به معنای تجربه هر کاربر بر اساس دادههای فردی، رفتارها، نیازها و ترجیح خاص وی است، به این مفهوم که سامانه بهطور خودکار و هوشمند خود را با ویژگیهای هر فرد تطبیق میدهد. هدف اصلی از شخصیسازی هوش مصنوعی در اینجا، شخصیسازی یادگیری است که به تطبیق آموزش و محتوای آموزشی برای برآوردن نیازهای فردی هر دانشآموز اشاره دارد (ویلگاسچ و همکاران4، 2٠24). شخصیسازی مبتنی بر هوش مصنوعی در آموزش، ظرفیت ایجاد انقلاب در نحوه تدریس درسها و بهبود عملکرد دانشآموزان را دارد. با استفاده از فناوریهای هوش مصنوعی برای شخصیسازی درسها از طریق سکوی (پلتفرمهای) یادگیری تطبیقی، میتوان محیطهای یادگیری را کارآمدتر، جالبتر و دلپذیرتر کرد (شِته5، 2٠24). امروزه فناوریهای نوظهور مانند تجزیه و تحلیل یادگیری، هوش مصنوعی و یادگیری ماشینی، یادگیری شخصیسازیشده و تطبیقی را امکانپذیر میکنند (کاسینودو6، 2٠24).
سفارشیسازی بیشتر به تنظیمات قابلتغییر توسط کاربر یا مدیر سامانه مربوط میشود؛ بیشتر در موارد ظاهری و فنی سامانه.
گپباتها (چتباتها) برنامههای رایانهای طراحیشده برای شبیهسازی مکالمه با انسان بهصورت متن یا صدا هستند که بهطور معمول از طریق اینترنت صورت میگیرند. گپباتها غالباً بهعنوان بخشی از خدمات خودکار برای ارائه اطلاعات، پشتیبانی یا انجام وظیفههای خاص استفاده میشوند. بیشتر گپباتها برنامههایی مجهز به هوش مصنوعی هستند که میتوانند با انسان تعامل داشته باشند.
گپبات با ویژگیهایی از قبیل شبیهسازی مکالمه، خودکارسازی خدمات، استفاده در وبگاهها و برنامهها، استفاده از روشهای تعامل، امکان نوشتن یا بیان شفاهی و پیچیدگی قابل تنظیم شناخته میشوند. از مزیتهای گپباتها (چتباتها) میتوان به دسترسی شبانهروزی، کاهش هزینهها، سرعت پاسخگویی، مقیاسپذیری (توانایی مدیریت همزمان تعداد زیادی از مکالمهها) و امکان شخصیسازی اشاره کرد. محدودیت در درک زبان طبیعی، تعامل غیرانسانی، ناتوانی در پاسخگویی به سؤالهای غیرمنتظره و خارج از دادههای روبات، بهروزرسانی مستمر، و مشکلات حفظ حریم خصوصی، از چالشها و محدودیتهای گپباتها (چتباتها) هستند. انتظار میرود این فناوریها بهقدری پیشرفت کنند که پاسخهای آنها از پاسخهای انسانها قابلتشخیص نباشند. همچنین، با فناوریهای پیشرفته از قبیل واقعیت افزوده، واقعیت مجازی و اینترنت اشیا ادغام شوند، قابلیت و توانایی درک احساسات را بهطور کامل داشته باشند و در تمامی حوزههای علمی و شغلی بهطور گسترده به کار روند.
نمونه سفارشیسازی
بسیاری از وبگاههای علمی و آموزشی به زبان انگلیسی هستند و ممکن است برای برخی همکاران یا دانشآموزان بهراحتی قابلاستفاده نباشند. برای حل این مشکل و سفارشیسازی میتوانیم از افزونههای7 مترجم استفاده کنیم. هنگام استفاده از افزونهها بهتر است از مرورگر کروم8 استفاده کنید. برای نمونه، شما میخواهید از وبگاه https://prodigygame.com برای آموزش ریاضی استفاده کنید. این وبگاه به زبان انگلیسی است. برای رفع مشکل، در سمت راست بالای مرورگر کروم، سهنقطه را باز کنید، روی گزینه Extensions و سپس روی گزینه Manage Extensions کلیک کنید. در پنجرهای که باز میشود، از زبانههای سمت چپ، روی گزینه Discover more extensions and themes on the Chrome Web Store کلیک کنید. در کادر جستوجوی پنجره بازشده، عبارت Google translate را جستوجو کنید. روی ابزار یافتشده کلیک و در پنجره بعدی روی گزینه Add to chrome و در پیغام بعدی روی گزینه Add Extensions کلیک کنید. پیغامی مبنی بر افزودهشدن افزونه دریافت خواهید کرد.
حال وارد وبگاه موردنظر شوید و در نوار نشانی، روی نقشک (آیکن) ترجمه گوگل (با فلش زرد نشان دادهشده) کلیک و زبان فارسی را انتخاب کنید تا محتوای وبگاه به زبان فارسی ترجمه شود؛ یعنی سفارشیسازی صورت گیرد.
به معلمان دوره ابتدایی نسل امروز و آینده توصیه میکنیم با سفارشیسازی وبگاهها، امکان استفاده از محتوای علمی و آموزشی را برای دانشآموزانی که با زبان انگلیسی آشنا نیستند فراهم کنند. همچنین به دبیران عربی توصیه میکنیم، برای تقویت این درس، برخی از وبگاههای ایرانی و خارجی را به زبان عربی تبدیل کنند. این توصیه را برای دبیران زبان انگلیسی هم داریم که میتوانند وبگاههای داخلی را به زبان انگلیسی بررسی کنند.
روشها و ویژگیهای شخصیسازی گپباتها
شخصیسازی در گپباتها با استفاده از دادههای کاربران، هوش مصنوعی و یادگیری ماشینی صورت میگیرد تا تجربهای شخصیشده را ارائه دهد. در ادامه چند روش شخصیسازی را توضیح میدهیم:
- شخصیسازی با استفاده از تنظیمات9برنامه: در برخی از ابزارهای هوش مصنوعی مانند چتجیپیتی1٠ از طریق تنظمیات میتوانید شخصیسازی انجام دهید (در این ابزار شخصیسازی و سفارشیسازی جدا از هم نیستند). از طریق گزینه نام کاربری در سمت راست و قسمت بالا، وارد مسیر Setting> Personalization> Custom instructions شوید. گزینه Enable for new chats را در پایین پنجره بازشده روشن کنید. در قسمت What should ChatGPT call you مشخص کنید برنامه شما را چه بنامد. در قسمت What do you do شغلتان، مثل معلم فیزیک یا فناور آموزشی یا هر نقشی را که میخواهید هوش مصنوعی داشته باشد بنویسید.
در بخش What traits should ChatGPT have چتجیپیتی باید چه ویژگیهایی داشته باشد؟ اصلیترین قسمت همین است. نقش هوش مصنوعی را بهطور دقیق بنویسید. البته بهتر است به زبان انگلیسی باشد. اما فارسی هم مشکلی ندارد. جملهها در زیر هم و جدا از هم نوشته شوند. در زیر نمونه متن شخصیسازی را مشاهده میکنید:
یک متخصص فناور آموزشی باش. / یک متخصص تولید محتوای الکترونیکی از زیرمجموعههای فناور آموزشی باش. / یک متخصص کاربرد هوش مصنوعی در آموزش از زیرمجموعههای فناور آموزشی باش. / با رویکرد علمی به سؤالها پاسخ بده. / سعی کن برای پاسخهای خودت منبع بنویسی. / خلاق باش. / با دقت خیلی بالا پاسخ بده. / متن روان و قابلفهم اما در عین حال علمی تولید کن. / پاسخها را خیلی طولانی نده. اما اگر نیاز بود بیشتر توضیح بده. / پاسخ کوتاه مانع از کاملنبودن پاسخها نشود. / پاسخهای تخصصی تولید کن.
در قسمت Anything else ChatGPT should know about you به معنی چیز دیگری هست که چتجیپیتی باید در مورد شما بداند، موارد دیگری را که لازم است، مانند نمونه زیر، بنویسید:
حرفهای باش./ مطالب را بهطور مناسب بندبند کن. / در تولید پاسخ محدودیت کاراکتر نداشته باش. / لحن و ادبیات رسمی داشته باش. / از لفظهای محترمانه استفاده کن. / منظم باش. / سوگیری و تعصب را کنار بذار.
توصیهای که به معلمان و دانشجو معلمان داریم این است که در شروع کار با مدلهای زبانی، رشته تخصصی و حوزه کاری را قبل از هر سؤالی بنویسند تا پاسخهای تخصصیتر دریافت کنند.
- شخصیسازی با استفاده از دادههای کاربر11: هوش مصنوعی میتواند اطلاعات اولیه کاربر مانند نام، سن، جنسیت، تحصیلات، رشته، شغل، موقعیت جغرافیایی، علاقهمندیها و سابقه تعامل را ذخیره کند و بر اساس آن پاسخهای شخصیسازیشده ارائه دهد. برای مثال، معلمی که در زمینه روشهای تدریس مطالعه و پژوهش میکند، جستوجوی هوشمند گوگل، کلمههای مرتبط با آن را برای جستوجو به وی پیشنهاد خواهد داد که نوعی شخصیسازی بهحساب میآید. همچنین، هنگام نگارش درخواست و دستور (پرامپت) میتوانید دادههای شخصیسازی را بهطور مستقیم بنویسید. برای مثال، «میخواهم یک معلم ادبیات فارسی شوی»، «معلم یک مدرسه ابتدایی در روستا شو» یا «یک دختربچه ششساله باش». بنابراین توصیه میشود در بخشهای مربوط به زندگینامه در شبکههای اجتماعی، در صورت تمایل، حداقل رشته و شغل (مثلاً معلم جغرافی) نوشته شود.
- شخصیسازی مبتنی بر رفتار12: اساس این روش شخصیسازی، رفتارهای کاربران است. در مورد معلم ورزشی که در مورد شیوههای داوری کشتی چندین فیلم مشاهده میکند، هوش مصنوعی بر اساس رفتارها، علاقهها و دادههای وی پاسخها و پیشنهادهای خود را بهینه و توصیههای13 جدید (فیلمهای جدید) میدهد. به همین دلیل توصیه میکنیم برنامههای شخصی را از شغلی و علمی جدا کنید. برای مثال نشانی رایانامه مرورگری که در وبگاههای مربوط به امور شخصی استفاده میکنید، از شغلی و علمی متفاوت باشد.
- شخصیسازی لحن و سبک مکالمه14: گپباتها قادرند لحن مکالمه را بر اساس سبک سؤال شخص تنظیم کنند. در ادامه پاسخ هوش مصنوعی به یک سؤال اما با دو لحن متفاوت را بهعنوان نمونهای از شخصیسازی مشاهده میکنید:
سؤال لحن 1: سلام من یک معلم هستم و چند سؤال در مورد روش تدریس دارم.
پاسخ لحن 1: سلام! خوشحال میشم کمکتان کنم. چه سؤالهایی درباره روش تدریس دارید؟
سؤال لحن 2: سلام هوش مصنوعی گوگولی چطوری؟ من معلمم. سؤال من رو جواب بده بینم چی بلدی؟
پاسخ لحن 2: دوست من سلام. دوست خوب و معلم عزیز! من خوبم. خوشحالم که اینجایم تا کمکت کنم. هر سؤالی داری، چه درسی، چه زندگی، چه فناوری، فقط بپرس، من آمادهام. راستی، چه درسی درس میدی؟
پیشنهاد ما در اینجا برای معلمان و دانشجویان و حتی اولیا، استفاده از لحن و سبک رسمی است. اما اگر برای کودکان استفاده میکنید، از سبک و لحن و لفظهای دوستانه استفاده کنید.
- شخصیسازی بر اساس مکان و زمان15: گپباتها براساس موقعیت جغرافیایی و زمانی میتوانند پاسخهای متفاوتی ارائه کنند.
- استفاده از دادههای شبکههای اجتماعی16: اگر از طریق واتساپ، تلگرام یا اینستاگرام با گپبات در ارتباط باشید، سامانه میتواند از اطلاعات عمومی رخنما (پروفایل)ها برای شخصیسازی استفاده کند. بنابراین تصویر، ذکر شغل و رشته در رخنما میتواند به شخصیسازی کمک کند. اگر شما فردی هستید که همیشه از تصویرهای درخت و کوه و امثال آن در رخنما استفاده میکنید، شما را فردی علاقهمند به طبیعت خواهد شناخت. همانطور که در موارد قبلی توصیهشده، بهتر است در قسمت نمایه یا مشخصات از تصویر و دادههای مربوط به شغل و رشته استفاده کنید.
- تشخیص احساس17: گپباتها میتوانند از طریق تحلیل متن یا تصویر احساس کاربر را شناسایی کنند و بر اساس آن شخصیسازی مناسب را انجام دهند. برای مثال از هوش مصنوعی پرسیدیم:
در شعر زیر چه احساسی وجود دارد؟
جانا به غریبستان چندین به چه میمانی
بازآ تو از این غربت تا چند پریشانی
صد نامه فرستادم صد راه نشان دادم
یا راه نمیدانی یا نامه نمیخوانی
پاسخ داد:
شعر موردنظر حاکی از احساساتی همچون دلتنگی، غم و نگرانی است. شاعر در این قطعه، از شخصی که در غربت به سر میبرد، درخواست بازگشت و بازگشایی از وضعیت پریشانی میکند ... در مجموع، این شعرها احساسات اندوه، نارضایتی و بیپاسخی را منتقل میکنند.
همچنین با بارگذاری تصویر پرسیدیم: کودک چه احساسی دارد؟ پاسخ داد: در این تصویر، کودک به نظر کنجکاو است و چیزی توجهش را جلب کرده است. چهرهاش نه ترسناک و نه شاد به نظر میرسد، بلکه بیشتر حاکی از حس کنجکاوی و توجه است. همچنین، حالت چهرهاش نرم و آرام به نظر میآید و این میتواند نشاندهنده احساس راحتی و امنیت باشد. لازم به ذکر است این کودک بهطور واقعی کنجکاو است.
بنابراین، شخصیسازی به تعامل بهتر، طبیعیتر و افزایش رضایت میانجامد. با استفاده از روشهای گفتهشده، گپباتها میتوانند بیشتر شبیه دستیار واقعی یا همان یاریگر واقعی معلمان رفتار کنند و خدمات هوشمندانهتری ارائه دهند. معلمان ادبیات میتوانند از این روش شخصیسازی بهخوبی در بیان احساسات شاعر استفاده کنند. همچنین، معلمان هنر در طراحی شخصیتهای فیلم بر اساس متن میتوانند از آن بهرهمند شوند و با ارائه متن احساس بازیگر را مشخص کنند.
- شخصیسازی چندشات18: پرامپت چندشات در واقع درخواستی است که حاوی شرح زمینه، چند مثال و ذکر شرایط است که به هوش مصنوعی اعلام میکند مطابق آن پاسخ شما را بدهد. شخصیسازی چندشات از تعدادی مثال برای هدایت مدل به سمت تفسیرها یا پاسخهای خاص کاربر استفاده میکند.
مثال چندشات: میخواهم معلم کلاس اول ابتدایی باشی. در کلاس 5 دانشآموز دختر و 7 دانشآموز پسر دوزبانه تحصیل میکنند. میخواهم فارسی تدریس بکنی (زمینه). دانشآموزان یک مشکل اساسی دارند. آنها حرفهای با صدای مشابه مثل «ز» و «ذ» یا «ض» و «ظ» را در زمان نوشتن املا تشخیص نمیدهند (مثال). برای حل این مشکل راهکار ارائه بده.
پاسخ هوش مصنوعی (دو مورد از چند راهحل ارائهشده):
الف) از تلفظ دقیق حرفها استفاده کنید و از دانشآموزان بخواهید که صدا را با دقت گوش دهند و پس از شما تکرار کنند. تمرینهای شنیداری بسازید تا دانشآموزان بتوانند صدای هر حرف را از سایر حرفهای مشابه تشخیص دهند.
ب) استفاده از شعرهای ساده و کودکانه که حروف مشابه در آنها تکرار میشود، به دلیل قافیه و ریتم، به حافظه کودکان کمک میکنند تا حروف را بهراحتی به خاطر بیاورند. مثل «زنبور کوچولو چه زَرد و زیباست.»
- طبقهبندی شخصیشده19: طبقهبندی شخصیشده حالتی است که در فرایند آموزش مدل، با کاربران خاص تطبیق داده میشود و ویژگیها و نیازهای خاص هر فرد یا گروه خاص را در نظر میگیرد. هدف این است که مدل بهطور دقیقتر برای هر فرد یا گروه خاص عمل کند. مثل اینکه یک مدل زبانی برای معلمان جغرافی، مدل دیگر برای معلمان علوم یا مدلی برای معلمان فیزیک طراحی و تولید شود و هر گروه از مدل زبانی یا هوش مصنوعی تخصصی خود استفاده کند. این حالت شخصیسازی در حال حاضر در حد نظریه است.
در پایان لازم به ذکر است، شخصیسازی و سفارشیسازی که گاهی با هم استفاده میشوند و تفکیک آنها نیز سخت است، یک بحث بسیار گسترده است و در آموزش حساسیت آن دوچندان میشود. لذا هدف ما این بود که معلمان آشنایی هرچند اندکی با آن کسب کنند. بنابراین، به معلمان و دانشجومعلمان توصیه میکنیم با شخصیسازی و سفارشیسازی هوش مصنوعی در زمان آموزش، تدریسی جذاب و یادگیری ماندگاری از خود به جا بگذارند.
پینوشتها
1. Personalization
2. Customization
3. Chatbot
4. Villegas-Ch et al
5. Shete et al
6. Kasinidou
7. Extensions
8. Chrome browser
9. Setting
10. ChatGPT
11. User Data
12. Behavior-Based Personalization
13. Recommendations
14. Adaptive Tone & Language
15. Location & Time-Based Personalization
16. Social Media Personalization
17. Sentiment Analysis
18. Few-shot Personalization
19. Personalized classication