حکمت 177
پاداشدادن به دانشآموزان نیکوکار چگونه موجب همراهشدن دیگر دانشآموزان میشود؟
امام (علیهالسلام) در این گفتار حکیمانه به یکی از راههای مؤثر بازدارنده نسبت به کسانی که رفتار مناسبی ندارند اشاره میکند و میفرماید: «گنهکار را با پاداشدادن به نیکوکار (تنبیه کن و) از گناه بازدار»: (اُزْجُرِ الْمُسِیءَ بِثَوَابِ الْمُحْسِنِ)..
راههای بازداشتن بدکاران از کار بد
- نخست اینکه بدکار را مجازات کنند که در کتاب حدود و تعزیرات اسلامی احکام گسترده آن با توجه به سلسلهمراتب آمده واینگونه مجازاتها در تمام دنیا معمول است.
- راه دوم آن است که برای بازداشتن بدکاران از کار بد، به آنها نیکی کند؛ همانگونه که در آیات شریفه از جمله آیه شریفه 34 سوره «فصلت» میفرماید: «(ادْفَعْ بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَینَک وَبَینَهُ عَدَاوَة کأَنَّهُ وَلِی حَمِیمٌ): بدی را با نیکی دفع کن. ناگهان (خواهی دید) همان کس که میان تو و او دشمنی است، گویی دوستی گرم و صمیمی است.» به این ترتیب میتوان گروهی از بدکاران را شرمنده کرد و از کار خود باز گرداند.
- راه سوم این است که نیکوکاران را تشویق کنی. هنگامی که بدکاران آن را ببینند، گروهی از کار بد دست میکشند، به امید اینکه پاداش نیکوکاران نصیب آنها شود. و بهتدریج به کارهای نیک روی میآورند. این کار در تمام دنیا معمول است که هر سال گروهی از برترینها را در مسائل علمی، نوشتن کتابهای مفید، اختراع و دانشآموزان برگزیده رشتههای گوناگون تشویق میکنند و جایزههای گرانبهایی به آنها میدهند. قرآن مجید در آیات فراوانی پاداشهای عظیمی برای مؤمنان صالح در روز قیامت بیان میکند؛ پاداشهایی که فوق تصور انسانهاست. حتی پاداشهای مادی دنیوی نیز برای آنها در نظر گرفته است.
کلام امام علی (علیهالسلام) در اینجا نیز بهروشنی از بهرهگیری از این روش حکایت میکند. البته هر یک از این سه روش به گروه خاصی مربوط است و همه اینها در همه موارد جواب نمیدهند. معلمان و مربیان باید کاملاً آگاهانه عمل کنند و افراد را بهخوبی بشناسند و بدانند هر فردی یا هر گروهی را با کدام یک از این طرق باید از کار بد بازداشت و به کارهای نیک موردنظر هدایت کرد.
حکمت 178
تربیت را از کجا شروع کنیم؟
امام (علیهالسلام) در این کلام نورانی راه پاککردن سینههای مردم را از نیتهای سوء درباره یکدیگر نشان میدهد و میفرماید: «کینه و بدخواهی دیگران را از سینه خود درو کن تا بدخواهی به تو از سینه دیگران ریشهکن شود»: (اُحْصُدِ الشَّرَّ مِنْ صَدْرِ غَیرِک بِقَلْعِهِ مِنْ صَدْرِک).
بسیار میشود که افراد به دلیل سوءظن یا حسادت یا اصطکاک منافع، نیتهای سوئی درباره انسان در دل میپرورانند. چگونه میتوان آنها را از میان برداشت؟ امام میفرماید: «از خود شروع کن. ابتدا به قلب خویش مراجعه کن و ببین آیا نیت سوئی درباره دیگران داری یا نه؟ اگر داری، آن را از سینهات پاک کن. چیزی نمیگذرد که خواهی دید سینه دیگران نیز از نیتهای سوء درباره تو پاک شده است. این مطلب دو دلیل دارد: نخست اینکه هرگاه انسان نیت بدی درباره دیگران داشته باشد، این حس خواهناخواه در چهره یا سخنان و افعالش نمایان میشود و همین امر سبب میشود دیگران در برابر او موضعی مشابه بگیرند. اما هرگاه سخنان و چهره و اعمال کسی را از هرگونه بدخواهی پاک دیدند و آثار محبت و خیرخواهی در رفتار و گفتارش دیده شد، آنها نیز موضع مشابهی خواهند گرفت و رفتار مطلوبی خواهند کرد. بنابراین، برای زدودن کینهها از سینهها و بدخواهیها و نیت سوء دیگران، باید از خودمان شروع کنیم. این یکی از اصول مهم روانشناسی است که تا رفتار خود را اصلاح نکنیم و فقط تظاهر کنیم، نباید از دیگران انتظاری داشته باشیم.
دیگر اینکه رابطه نامحسوس، مرموز و پیوندی خاصی در میان دلها برقرار است و ضربالمثل معروف «دل به دل راه دارد» یک واقعیت است. یعنی هر که را به دل دوست داری، بهیقین دان که او نیز تو را به دل دوست دارد. گویی دلها در پنهانی با هم سخن میگویند و رابطه برقرار میکنند. هنگامی که قلب کسی مملو از بدخواهی به دیگران شود، این پیام به قلب آنها منتقل میشود و آنها مقابلهبهمثل میکنند. این گفتار حکیمانه در واقع چهره دیگری از گفتار پیش از آن است و هر کدام برای زدودن آثار سوء از نیتها و رفتار و گفتار دیگران، تأثیر خاص خود را دارد.
در شرح نهجالبلاغه ابن ابی الحدید تفسیر دیگری نیز برای این کلام حکمتآمیز ذکر شده است و آن اینکه منظور امام (علیهالسلام) این است که مردم را به کار نیکی موعظه نکن و از کار بدی نهی منما، مگر اینکه قبلاً خودت آن کار نیک را انجام داده باشی و آن منکر را ترک کرده باشی. زیرا اندرزدهنده ناپاک سخنانش در دلها اثر نمیکند.
از مهمترین اصولی که ما بهعنوان معلم، مربی و والدین باید مدنظر داشته باشیم، این است که بخش مهمی از دعوت دانشآموزان و فرزندان خود به اسلام، اخلاق و مطالعه از غیر طریق زبان است و بحثهای زبانی وقتی اثرگذار خواهند بود که دانشآموزان به معلم و گوینده اعتماد کامل داشته باشند. یکی از علل اصلی موفقنبودن بعضی از استادان، معلمان، مربیان و والدین در جذب مخاطب نیز به همین موضوع مربوط میشود.
تأثیر عمیق «دعوت عملی» از اینجا سرچشمه میگیرد که هر گاه شنونده بداند گوینده از دل سخن میگوید و به گفته خویش صددرصد ایمان دارد، گوش جان خود را به روی سخنانش میگشاید و این سخنان در جان اثر میگذارند. در فرهنگ و ادبیات غنی فارسی هم فراوان دیده میشود: «سخن کز دل برون آید، نشیند لاجرم بر دل»، یا «سخن کز دل آید بود دلپذیر»، و بهترین نشانه ایمان گوینده به سخنش این است که خود قبل از دیگران عمل کند؛ همانگونه حضرت شعیب علیهالسلام به مردم میفرماید: من در ترک آنچه شما را نهی میکنم، پیشگام هستم: «وَ ما ارِیدُ انْ اخالَفَکمْ الی ما انْهاکمْ عَنْه» (هود/88).