علوم و فنون دریایی میراثی ماندگار، تصمیماتی مهم

مقدمه

شاید اطلاعات دریایی خیلی از افراد جامعه کم باشد و در مواقع بسیاری ما را در داستان‌ها و موقعیت‌های مختلف از آب و دریا ترسانده باشند. بعضی‌ها تصوری که از دریا دارند، به داستان‌ حضرت نوح (ع) و حداکثر به انیمیشن تلویزیونی «سندباد» برمی‌گردد و هنوز دریا را از نزدیک ندیده و لمس نکرده‌اند. اما سانحه دلخراش و ناگوار کشتی «سانچی»¹ تا حدی توجه همه ایرانیان را به دریا معطوف کرد، (تصویر1) و برای چندمین بار اثبات کرد: فناوری و صنعت هر قدر هم پیشرفته باشد، جای نیروی انسانی متخصص را نخواهد گرفت.

موقعیت ایران در دریا

آنچه مسلم است، موقعیت جغرافیایی و ویژه ایران به‌گونه‌ای است که با داشتن 190000 کیلومتر مربع مساحت آب‌های تحت حاکمیت و 5800 کیلومتر خط ساحلی [آمارنامه‌ دریایی ایران، 1396: 2 و 14] و قرار گرفتن در کنار خلیج‌فارس، دریای عمان و دریای خزر یک کشور دریایی محسوب می‌شود (تصویرهای 2 و 3).

 

 

دریا حوزه‌های متفاوتی نظیر شیلات، ساخت و تعمیر شناور، بنادر و حمل‌ونقل دریایی، گردشگری دریایی و ساحلی، صنایع فراساحل، امنیت دریایی و ... را شامل می‌شود. بسیاری از کشورها در حوزه‌های خاص دریا، مانند گردشگری، بسیار فعال هستند و درامد ناشی از این فعالیت از درامد نفتی کشور ایران پیشی گرفته است. در حال حاضر 90 درصد «تجارت جهانی» از طریق دریا انجام می‌شود، 90 درصد صادرات نفتی کشور ما وابسته به دریاست و 70 درصد تجارت غیرنفتی نیز از طریق ناوگان دریایی انجام می‌پذیرد².

کار دریا مرد دریا می‌خواهد، اما متأسفانه هنوز حوزه دریا برای بسیاری از خانواده‌ها، دانش‌آموزان و مسئولان ناشناخته است. اکنون حدود 20 درصد از کارکنان ناوگان دریایی ایران خارجی هستند³ و از آنجا که کار دریا ذاتاً امری فراملی است، به‌طور معمول حقوق و دستمزد کارکنان کشتی‌ها ارزی پرداخت می‌شود.

آموزش دریایی

پس از انقلاب طرحی باعنوان «توسعه صنعت کشتی‌رانی» به تصویب می‌رسد⁴ و در پی آن، آموزش دریایی و دریانوردی مورد توجه قرار می‌گیرد. در همین راستا، تربیت نیروی انسانی در شش گروه آموزشی موجود آن روزها (دانشکده علوم دریایی چابهار، مراکز آموزشی نیروی دریایی، کشتی‌سازی خلیج‌فارس، مجتمع دانشگاهی علوم اداری و بازرگانی مشهور به مدرسه عالی بازرگانی، دانشکده مخابرات و کشتی‌های آموزشی کشتی‌رانی جمهوری اسلامی ایران) در دستور کار قرار می‌گیرد. یکی از هدف‌های این طرح «ایرانیزه کردن صنعت کشتی‌رانی» عنوان شده بود.

لطیف احراری نامی شناخته شده در حوزه آموزش دریایی کشور است و اولین سنگ بنای هنرستان‌های علوم و فنون دریایی در دوره متوسطه به نام ایشان ثبت شده است. ایشان در سال 1361 پیشنهاد‌دهنده و مبدع ایجاد این رشته‌ها در دوره تحصیلی آموزش‌وپرورش رسمی بودند. در آن زمان آموزش‌وپرورش پیش‌بینی شش رشته «دریانوردی تجارتی». «دریانوردی صیادی»، «الکترونیک و مخابرات دریایی»، «الکترومکانیک»، «مکانیک موتورهای کشتی» و «تهویه، تأسیسات،‌ تعمیرات و نگهداری بدنه» را داشت [روزنامه کیهان، 1361] که پس از کش‌وقوس‌های فراوان، فقط سه رشته معروف الکترونیک و مخابرات دریایی،‌ ناوبری، و مکانیک موتورهای دریایی تصویب و اجرا شدند.

مشهور است یکی از افتخارات مرحوم احراری این بود که بیش از صدها نفر از فارغ‌التحصیلان هنرستانی وارد ناوگان دریایی کشور شده‌اند و چه بسا اگر پژوهشی انجام شود، بسیاری از این افراد به مدارج عالی رسیده و از اثرگذارترین افراد صنعت دریایی شده باشند.

دریا منبعی سرشار از مواهب الهی است که ایران در آن سابقه حضور تاریخی دارد. این حوزه حتی در دعواهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و نظامی بین‌المللی بارها و بارها وارد شده است. دریا برای جمهوری اسلامی ایران یک ظرفیت عظیم توسعه و اقتدار است؛ ظرفیتی که با برنامه‌ریزی دقیق و عزم ملی و همه جانبه می‌تواند اساس اقتدار اقتصادی، سیاسی و نظامی کشور ما باشد.

اسناد بالادستی و قوانین بین‌المللی

اگر به اسناد بالادستی نظام جمهوری اسلامی ایران در حوزه دریا نگاهی بیندازیم. باید اعتراف کنیم که در قانون برنامه ششم توسعه، با وجود تأکیدات سیاست‌های ابلاغی مقام معظم رهبری⁵ برای این برنامه،‌ حوزه دریا اندکی مورد بی‌مهری قرار گرفته است. اما هنوز جای امیدواری وجود دارد، زیرا سند جامع توسعه دریایی کشور در حال تدوین و تصویب نهایی است. در پیش‌نویس این سند از برنامه‌‌ریزی و ارائه حمایت‌های لازم به منظور آموزش دریانوردان و مشاغل دریایی مورد نیاز کشور با استفاده از ظرفیت‌های آموزش‌وپرورش در کنار دیگر مراکز آموزشی سخن به میان آمده است⁶. ضروری است کشور ایران با این قدمت، وسعت و موقعیت بتواند قوانین ملی مستحکم و بومی را در زمینه دریا و دریانوردی تدوین و اجرایی کند.

حال سری به قوانین بین‌المللی بزنیم. یکی از سازمان‌های تخصصی سازمان ملل متحد «سازمان بین‌المللی دریانوردی»⁷ است. مهم‌ترین دلیل تشکیل این سازمان افزایش ایمنی در دریا بود تا همه کشورها طبق چارچوب، ضوابط و قوانین مشخصی در دریا عمل کنند. یکی از کنوانسیون‌های لازم‌الاجرا در حوزه آموزش و مدرک‌دهی، کنوانسیونی به نام «کنوانسیون استانداردهای آموزش، صدور گواهی‌نامه و نگهبانی دریانوردان»⁸، مصوب سال 1978 میلادی (1357 شمسی) است. لازم به ذکر است که این کنوانسیون ویرایش و اصلاحات بعدی را هم داشته است⁹. (تصور 4).

در طلیعه این کنوانسیون چنین آمده است: «شوراهای عضو این کنوانسیون، با میل به افزایش ایمنی جان و مال اشخاص در دریا و حفاظت محیط‌زیست دریایی با ایجاد استانداردهای بین‌المللی آموزش،‌ صدور گواهینامه و نگهبانی دریانوردان از طریق توافق مشترک، با در نظر گرفتن اینکه بهترین وسیله برای دستیابی به این هدف ایجاد یک کنوانسیون بین‌المللی در خصوص آموزش، صدور گواهی‌نامه و نگهبانی دریانوردان است، به قرار ذیل موافقت نموده‌اند ...»

یکی از مهم‌ترین بخش‌های ویرایش شده این کنوانسیون مقرره 8/1 آن است که عنوان می‌دارد: تمامی فعالیت‌ها و فرایندهای مرکز آموزشی می‌باید تحت کنترل و نظارت یک نظام مدیریت کیفیت باشد. شرح تاریخچه نظام‌های مدیریت کیفیت و تنوع آن‌ها نیازمند نوشتاری دیگر است، اما ذکر این نکته خالی از لطف نیست که نظام‌های مدیریت کیفیت، جایزه‌ها و مدل‌های تعالی سازمان متنوع و متفاوتی در دنیا شکل گرفته‌اند که به‌عنوان نمونه می‌توان بهISO» ، «EFQM»  » (اروپا)، «بالدریج» (آمریکا) و «دمینگ» (ژاپن) اشاره کرد. «سازمان بین‌المللی استانداردسازی» (ISO) سلسله استانداردهای متفاوتی را منتشر کرده است. [در زمینه مدیریت کیفیت، ایزو سری 9001 تدوین شده و بارها مورد ویرایش قرار گرفته است. آخرین ویرایش آن مربوط به سال 2015 (شهریور 1394) است. شاید بتوان گفت استاندارد ایزو یکی از پایه‌ای‌ترین نظام‌های مدیریت کیفیت است. از همین رو، سازمان بنادر و دریانوردی نیز استاندارد ایزو 9001 ویرایش 2015 را به‌عنوان یکی از مراجع، ملاک عمل قرار داده است. در مقدمه این استاندارد در بخش کلیات چنین آمده است: «انطباق با یک نظام مدیریت کیفیت تصمیمی راهبردی در سازمان است که می‌تواند به بهبود عملکرد کلی آن کمک کند و مبنای دقیق برای طرح‌های توسعه پایدار فراهم آورد.»

در جای دیگری آمده است: «این استاندارد بین‌المللی رویکردی فرایندی را به کار می‌گیرد که مبتنی بر چرخه طرح، اجرا، بررسی و اقدام، و تفکر مبتنی بر ریسک است.»

سازمان بنادر و دریانوردی

سازمان بنادر و دریانوردی، به‌عنوان مرجع تخصصی در جمهوری اسلامی ایران، پیگیر اجرایی کردن دستورالعمل‌ها، بخش‌نامه‌ها، توصیه‌ها، قطعنامه‌ها و کنوانسیون‌های IMO در موضوع‌های متفاوت است (تصویر 5، نماد IMO). بر همین اساس نیز دستورالعمل نحوه صدور مجوز و نظارت بر اجرای دوره‌ها در مراکز آموزش دریانوردی را تدوین، ابلاغ و اجرایی می‌کند¹¹.

به‌طور خلاصه، یک مرکز آموزشی در حوزه دریانوردی، از جمله هنرستان علوم و فنون دریایی، برای گرفتن مجوز و ادامه فعالیت ابتدا باید «سیستم مدیریت کیفیت» (ISO9001:2015)را پیاده‌سازی کند، سپس سایر استلزامات کنوانسیون STCW را در حوزه محتوا، نیروی انسانی و ... اجرایی سازد، و در نهایت دستورالعمل سازمان بنادر و دریانوردی را رعایت کند.

در گذشته سازمان بنادر و دریانوردی پس از فارغ‌التحصیلی هنرجویان رشته‌های علوم و فنون دریایی گواهی‌نامه‌های ایمنی چهارگانه برای هر سه رشته و ملوان عمومی برای رشته ناوبری روی کشتی‌های با «ظرفیت ناخالص»¹² کمتر از 500 «سفر نزدیک به ساحل»¹³ را اعطا می‌‌کرد و دیگر نیاز نبود هنرجو هزینه مجددی برای این دوره‌ها داشته باشد. از طرف دیگر، گواهی‌نامه ایمنی چهارگانه شرط حداقلی لازم برای کار روی این نوع شناورهاست.

تفاهم‌نامه معاونت آموزش متوسطه

مطابق بند 2 تفاهم‌نامه جدید معاونت آموزش متوسطه و سازمان بنادر و دریانوردی¹⁴، معاونت آموزش متوسطه متعهد شده است. زمینه استقرار و حفظ نظام مدیریت کیفیت ISO9001 را مطابق با مفاد مقرره 8/1 کنوانسیون مذکور در تمامی هنرستان‌های دریایی و براساس دستورالعمل مصوب و جاری ابلاغی سازمان بنادر و دریانوردی فراهم کند. در راستای اجرای این تفاهم‌نامه و همچنین هم‌افزایی،‌ هماهنگی و مشارکت ارگان‌های دریایی و مسئول کشور و در عین حال، استفاده از ظرفیت بخش غیردولتی تخصصی،‌ جلسات متفاوت کارشناسی بین‌ طرفین منعقد شد و پیشنهاد انتخاب یک شرکت تخصصی فعال در حوزه دریایی مورد توافق طرفین تأیید شد.

بنابراین، «شرکت‌ دانش‌بنیان رده‌بندی ایرانیان» بیش از یک‌سال گذشته همکاری خود را در این موضوع آغاز کرده است.

در ادامه، طرح «استانداردسازی، توانمندسازی و ارتقای سطح کیفیت آموزشی و تخصصی هنرستان‌های دریایی کشور» تعریف شد. در فاز اول، بخش مطالعاتی طرح انجام پذیرفت، برنامه اجرایی تهیه شد و پس از انتخاب هنرستان پایلوت، بازدید میدانی به‌عمل آمد. پس از برگزاری جلسات مستمر و اخذ رهنمودهای مسئولان مربوطه در تمامی سازمان‌های ذی‌ربط، طرح نهایی ارائه شد. در این طرح، با درک نقاط ضعف،‌ تکیه بر نقاط‌ قوت و شناخت الزامات دریافت گواهی‌نامه‌های مهارتی برای هنرجویان، مسیر دستیابی به هنرستان دریایی ایده‌آل پیش‌بینی شده است.

استاندارد کردن هنرستان‌های علوم و فنون دریایی در شاخه فنی‌وحرفه‌ای در انطباق با الزامات، مقررات و دستورالعمل‌های مصوب سازمان بنادر و دریانوردی، به‌عنوان مرجع ذی‌صلاح دریایی کشور و بین‌المللی تخصصی دریایی، دارای سه مرحله اجرایی زیر است:

Ÿ پیاده‌سازی نظام مدیریت کیفیت مطابق استاندارد

Ÿ استقرار استانداردهای آموزشی و مدیریتی مطابق روش اجرایی سازمان بنادر و دریانوردی؛

Ÿ اصلاح سرفصل‌های درسی برای انطباق حداکثری با نیاز شغلی و الزامات.

در پایان فاز اول مطابق برنامه، برآورد کلی از وضعیت فعلی هنرستان‌ها و میزان انطباق روش‌های اجرایی فعلی از مرحله گزینش هنرجو تا پایان تحصیل با روش اجرایی سازمان بنادر و دریانوردی انجام شده است. همچنین تجزیه و تحلیل اولیه‌ای از تفاوت‌ سرفصل‌های درسی مورد نیاز برای دریافت مدرک شایستگی دریانوردی با سرفصل‌های فعلی در حال تدریس به‌دست آمده است.

هنرستان پایلوت

در «هنرستان شهید کلانتری محمودآباد» تا به حال چندین جلسه آموزشی پیرامون استقرار نظام مدیریت کیفیت، کنوانسیون STCW و الزامات سازمان بنادر برگزار شده است (تصویر 6).

 

 

همه مسئولان ذی‌ربط، از کارکنان آموزشی و اداری هنرستان گرفته تا کارشناسان و مسئولان اداره آموزش‌وپرورش منطقه و استان، سازمان بنادر و دریانوردی، و ... دست به دست هم داده‌اند که این مهم در این هنرستان محقق شود و الگویی برای سایر هنرستان‌ها شکل بگیرد. در همین راستا مقرر است (در زمان نگارش این نوشتار) جلسه شورای آموزش‌وپرورش شهرستان با حضور مسئولان استانی، ستادی،‌ سازمان بنادر و دریانوردی و شرکت مشاور در مردادماه برگزار شود که می‌تواند گام بلندی در راستای هم‌افزایی و مشارکت بین بخشی به منظور استانداردسازی و کیفیت‌بخشی به هنرستان‌های علوم و فنون دریایی محسوب شود.

در بخش سوم اجرایی نیز هماهنگی و همکاری بسیار نزدیک و خوبی بین دفتر آموزش‌های فنی‌وحرفه‌ای، دفتر تألیف کتب درسی فنی‌وحرفه‌ای و کاردانش، سازمان بنادر و دریانوردی (و سایر ارگان‌های مرتبط دریانوردی) و شرکت دانش‌بنیان رده‌بندی ایرانیان به منظور انطباق سرفصل‌های آموزشی با کنوانسیون STCW شکل گرفته است.

هنرستان‌های علوم و فنون دریایی شاخه فنی‌وحرفه‌ای

در حال حاضر در استان‌های سواحل نیلگون خلیج همیشه فارس و دریای خزر مجموعاً ‌13 هنرستان وجود دارد که از بین دانش‌آموزان مستعد و علاقه‌مند، بیش از 1200 هنرجو را در دو پایه تحصیلی مطابق جدول 1 در رشته‌های گوناگون پذیرش کرده‌اند و در سال تحصیلی آینده این رقم نزدیک به 1800 هنرجو در سه پایه پیش‌بینی می‌شود.

پس از طی مراحل مقدماتی برای هنرستان پایلوت (شهید کلانتری)، همه روند با سرعت بیشتری برای دیگر هنرستان‌های دریایی کشور اجرایی خواهد شد. از این‌رو پیشنهاد می‌شود، دست‌اندرکاران این هنرستان‌ها آمادگی خود را با پیش مطالعه اسناد مرتبط (قابل دریافت از وبگاه دفتر آموزش‌های فنی‌وحرفه‌ای به نشانی http.tve.medu.ir) دو چندان سازند.

همه صاحب‌نظران و دست‌اندرکاران حوزه دریا معتقدند: باید سن ورود به دریا کاهش یابد و یکی از مهم‌ترین راه‌های اجرایی کردن این مقوله آموزش رسمی دوره متوسطه است. در دنیا کشورهایی مانند ترکیه، پاکستان، هند، ژاپن، انگلستان، فنلاند، ایتالیا و ایالات متحده آمریکا¹⁵ این آموزش را نهادینه کرده‌اند و جمهوری اسلامی ایران با توجه به سابقه خوب گذشته، راه نه چندان زیادی را در پیش دارد. یکی از شاخص‌های مهمی که در این فرایند تأثیر دارد، انتخاب هنرجویان ورودی است که به لحاظ جسمی و استعدادسنجی به درستی به این رشته هدایت شوند. در این زمینه نظام جامع هدایت تحصیلی جایگاه ویژه‌ای دارد و نیازمند بررسی و مداقه بیشتر خاص این رشته‌هاست. همچنین، با توجه به بین‌المللی بودن این رشته و فرصت کار در آب‌های بین‌المللی و ارتباط با کارکنان خارجی در داخل،‌ فراگرفتن زبان خارجی در طول دوره تحصیلی یکی از ملزومات است که هنرجویان و خانواده‌های آنان باید به درستی نسبت به آن اشراف و توجه داشته باشند.

چنانچه جمهوری اسلامی ایران بتواند استانداردهای بین‌المللی و ملی را در هنرستان‌های علوم و فنون دریایی پیاده کند و نام این هنرستان‌ها در لیست فهرست مراکز معتبر سازمان بین‌المللی دریایی (IMO) قرار گیرد، برگ زرین دیگری به افتخارات جمهوری اسلامی ایران در عرصه بین‌المللی افزوده خواهد شد.

نتیجه‌گیری

امید است با همکاری دستگاه‌های متولی و ذی‌ربط و اجرای این طرح، ساختاری منسجم برای توانمندسازی و ارتقای سطح آموزشی و کیفی هنرستان‌های علوم و فنون‌ دریایی شاخه‌ فنی‌وحرفه‌ای کشور ایجاد شود و با توجه به تغییر نظام آموزشی و رویکرد «شایستگی‌محوری» با به‌روزترین استانداردهای ملی و بین‌المللی و نیاز ذی‌نفعان دریایی کشور انطباق پیدا کنند.

پی‌نوشت‌ها

1.کشتی سانچی متعلق به «شرکت‌ ملی نفتکش ایران» که از «عسلویه» حرکت کرده بود و قرار بود برای تحویل میعانات گازی عازم داسان کره جنوبی شود، روز شنبه 16 دی 1396 در راه با کشتی چینی «کریستال» در سواحل شرقی چین برخورد کرد و کشتی به‌طور کامل غرق شد.

2. پرویز سلیمی‌پناه، معاون تربیت و آموزش نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، در همایش ملی آموزش جغرافیا در مدارس کشور، 21/10/96.

3. حسن تیمورتاش، دبیر انجمن صنفی کارگری دریانوردان تجاری ایران، در گفت‌وگو با «ایلنا»، 19/02/97.

4. طرح ارائه شده توسط شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران به وزارت بازرگانی در سال 1360.

5. بندهای 19، 23، 21 و 28 سیاست‌های کلی برنامه ششم توسعه ابلاغی مقام معظم رهبری، 9/04/97.

6. بند 2 - 6، ویرایش اسفند 1394.

7. International Maritime Organization(IMD)

8. Standards of Training Cetification and watchkeeping (STCW)

9. آخرین ویرایش در سال 2010 در کنفرانس مانیل (1389 شمسی).

10. International Organization for Standardization(ISO)

11. دستورالعمل صدور مجوز و نظارت بر اجرای دوره‌های آموزشی دریانوردی با کد مدرک P6-W34.

12. ظرفیت ناخالص کشتی (Gross Tonnage) به معنای ظرفیت ناخالص حجمی محاسبه‌شده شناور براساس مقررات مربوطه است (500 GT <).

13.NCV) Near coastal Voyages) به معنای سفرهایی که در آب‌های خلیج‌فارس، دریای خزر و محدوده تعریف شده در دریای عمان انجام می‌شوند.

14. تفاهم‌نامه همکاری بین‌ سازمان بنادر و دریانوردی و معاونت آموزش متوسطه  وزارت آموزش‌وپرورش به شماره 196242، مورخ 28/09/94.

15. بررسی آموزش دریا پایه در برخی کشورهای دریایی، مارین تایمز، 23/8/95.

 منابع

1. نقشه راه فناوری‌های دریایی ایران 1396 ـ 1404، دانش بنیان فناور.

2. پیش‌نویس سند جامع توسعه دریایی کشور، ویرایش مرداد 1395، معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری.

3. ابلاغیه قانون تصویب قطعنامه‌های کنفرانس‌ مورخ 2010 اعضای کنوانسیون‌های بین‌المللی استاندارد آموزش، صدور گواهی‌نامه‌ها و نگهبانی دریانوردان (STCW)، مجلس شورای اسلامی.

4. ابلاغیه قانون الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون بین‌المللی استانداردهای آموزش، صدور گواهی‌نامه و نگهبانی دریانوردان مصوب 1978 سازمان بین‌المللی دریانوردی و ضمیمه آن، مجلس شورای اسلامی.

5. آمارنامه دریایی ایران (1396)، ستاد توسعه فناوری و صنایع دانش‌‌بنیان دریایی معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری.

6. تفاهم‌نامه همکاری معاونت آموزش متوسطه با سازمان بنادر و دریانوردی: http.se.medu.ir.

7. دستورالعمل صدور مجوز و نظارت بر اجرای دوره‌های آموزشی دریانوردی با کد مدرک p6-w34.

8. سیاست‌های کلی برنامه ششم توسعه ابلاغی مقام معظم رهبری.

9. آرشیو روزنامه کیهان.

10. اسناد تأسیس هنرستان‌های دریایی دفتر آموزش‌های فنی‌وحرفه‌ای.

11. WWW.PMO.IR

12. WWW.IMO.ORG

13. http://marinetimes.ir

14. WWW.iso.org

15. خبرگزاری ایلنا

16. خبرگزاری‌ فارس